पत्रकार महासंघको ७१ औं स्थापना दिवस : नारामा स्वतन्त्रता, व्यवहारमा दासता

–अन्जनी कुमार अधिकारी

नेपाल पत्रकार महासंघ स्थापना भएको ७१ वर्ष पूरा भएको छ । सात दशकभन्दा लामो यो यात्राले नेपाली पत्रकारितालाई एउटा ऐतिहासिक उचाइमा पुर्‍याएको छ । संघर्ष, आन्दोलन, दमन र परिवर्तनका अनेक मोड पार गर्दै यहाँसम्म आइपुगेको पत्रकारिता आज एउटा महत्त्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ । तर यही ऐतिहासिक क्षणमा एउटा असहज तर अपरिहार्य प्रश्न पनि उस्तै बलियो रूपमा उठिरहेको छ । के नेपाली पत्रकारिता साँच्चिकै स्वतन्त्र छ ? कि स्वतन्त्रताको नारा बोकेर व्यवहारमा अझै पनि शक्ति, पहुँच र दलीय प्रभावको छायाँमा बाँचेको छ ?

स्थापना दिवस सामान्यतः औपचारिक कार्यक्रम, शुभकामना सन्देश र प्रतिबद्धताहरूमा सीमित रहने गर्छ । तर यथार्थमा यो दिन आत्मसमीक्षा गर्ने दिन हो । यो दिन आफ्नो भूमिका, आफ्नो जिम्मेवारी र आफ्नो दिशाबारे गम्भीर रूपमा सोच्ने दिन हो । हामीले आफैँलाई सोध्नैपर्छ–हाम्रो कलम कसका लागि चलिरहेको छ ? जनताको पक्षमा कि कुनै शक्ति केन्द्रको पक्षमा ? सत्यका लागि कि स्वार्थका लागि ?

नेपालको पत्रकारिता इतिहास आफैमा गौरवपूर्ण छ । निरंकुश शासनविरुद्ध आवाज उठाउने, प्रजातन्त्र र लोकतन्त्रका लागि संघर्ष गर्ने, जनअधिकारको पक्षमा उभिने, अन्याय र भ्रष्टाचारको पर्दाफास गर्ने– यी सबै भूमिकामा पत्रकारिता सधै अग्रपंक्तिमा देखिएको छ ।

नेपालको पत्रकारिता इतिहास आफैमा गौरवपूर्ण छ । निरंकुश शासनविरुद्ध आवाज उठाउने, प्रजातन्त्र र लोकतन्त्रका लागि संघर्ष गर्ने, जनअधिकारको पक्षमा उभिने, अन्याय र भ्रष्टाचारको पर्दाफास गर्ने– यी सबै भूमिकामा पत्रकारिता सधै अग्रपंक्तिमा देखिएको छ । पञ्चायतकलादेखि गणतन्त्र स्थापनासम्मको यात्रामा पत्रकारिताले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ । यही इतिहासले पत्रकारितालाई समाजमा विशेष सम्मान दिलाएको हो । तर विडम्बना के छ भने त्यही पत्रकारिता आज विभिन्न शक्ति केन्द्र, राजनीतिक दल, आर्थिक पहुँच र प्रभावशाली समूहहरूको प्रभावबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुन सकेको छैन । स्वतन्त्रताको इतिहास बोकेको क्षेत्र व्यवहारमा निर्भरता र दबाबको घेराभित्र अल्झिएको देखिन्छ । यो केवल एउटा आरोप मात्र होइन । यो आजको यथार्थ हो ।

पत्रकारिताको मूल धर्म स्पष्ट छ– सत्य बोल्नु, निष्पक्ष रहनु, जनताको आवाज बन्नु र सत्ताको निगरानी गर्नु । पत्रकार सत्ताको साझेदार होइन, प्रश्नकर्ता हो । तर व्यवहारमा कतिपय अवस्थामा पत्रकार स्वयं सत्ता र दलहरूको छायाँमा उभिएको देखिन्छ । समाचारमा तथ्यभन्दा ‘लाइन’ बलियो हुन थालेको छ, विश्लेषणमा निष्पक्षताभन्दा झुकाव देखिन थालेको छ । यसले पत्रकारिताको विश्वसनीयता कमजोर बनाएको छ र जनताको विश्वासमा दरार उत्पन्न गरेको छ ।

आज सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न पत्रकारहरूको साझा संगठन– नेपाल पत्रकार महासंघमाथि उठिरहेको छ । यो संगठन स्वतन्त्र पत्रकारहरूको साझा मञ्च हुनुपर्ने हो, जहाँ पेसागत एकता, अधिकार र मर्यादाको रक्षा हुन्छ । तर व्यवहारमा कतिपय अवस्थामा महासंघ नै दलीय प्रभावको घेराभित्र परेको देखिन्छ ।

आज सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न पत्रकारहरूको साझा संगठन– नेपाल पत्रकार महासंघमाथि उठिरहेको छ । यो संगठन स्वतन्त्र पत्रकारहरूको साझा मञ्च हुनुपर्ने हो, जहाँ पेसागत एकता, अधिकार र मर्यादाको रक्षा हुन्छ । तर व्यवहारमा कतिपय अवस्थामा महासंघ नै दलीय प्रभावको घेराभित्र परेको देखिन्छ । संगठनभित्रै राजनीतिक भागबण्डा, समूहगत प्रतिस्पर्धा र शक्ति सन्तुलनका खेल देखिन थालेका छन् । यदि पत्रकारहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने संस्था नै स्वतन्त्र हुन सकेन भने स्वतन्त्र पत्रकारिताको आधार कसरी बलियो रहला ? महासंघले आफ्नो भूमिकामाथि गम्भीर आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने बेला यही हो । अन्यथा यसको विश्वसनीयता क्रमशः कमजोर हुँदै जानेछ ।

पत्रकार किन स्वतन्त्र हुन सकिरहेका छैनन् ?

यसको सबैभन्दा ठूलो कारण आर्थिक असुरक्षा हो । देशका धेरै पत्रकार अझै पनि न्यूनतम पारिश्रमिक बिना काम गरिरहेका छन् । कतिपय सञ्चारमाध्यमहरूले नियमित तलब दिन सक्दैनन् । धेरै पत्रकार अस्थायी अवस्थामा काम गरिरहेका छन् । सामाजिक सुरक्षा छैन, बीमा सुविधा छैन, सेवासुविधाको कुनै ग्यारेन्टी छैन । यस्तो अवस्थामा पत्रकारले कसरी निर्भीक भएर लेख्न सक्छ ?

जब पत्रकारको आधारभूत आवश्यकता नै पूरा हुँदैन तब स्वतन्त्रताको कुरा गर्नु सैद्धान्तिक मात्र हुन्छ । जब पेटको प्रश्न उठ्छ तब कलम स्वतन्त्र रहन सक्दैन । यही कारण धेरै पत्रकार बाध्यतावश कुनै न कुनै शक्ति केन्द्रसँग नजिकिनुपर्ने अवस्थामा पुगेका छन् ।

जब पत्रकारको आधारभूत आवश्यकता नै पूरा हुँदैन तब स्वतन्त्रताको कुरा गर्नु सैद्धान्तिक मात्र हुन्छ । जब पेटको प्रश्न उठ्छ तब कलम स्वतन्त्र रहन सक्दैन । यही कारण धेरै पत्रकार बाध्यतावश कुनै न कुनै शक्ति केन्द्रसँग नजिकिनुपर्ने अवस्थामा पुगेका छन् । यो उनीहरूको व्यक्तिगत कमजोरी मात्र होइन– यो संरचनागत समस्या हो । दोस्रो महत्त्वपूर्ण कारण हो– विज्ञापनमा आधारित निर्भरता । नेपालमा अधिकांश सञ्चारमाध्यमहरू विज्ञापनमा निर्भर छन् । तर विज्ञापन वितरण प्रणाली पारदर्शी छैन । सरकारी तथा निजी क्षेत्रबाट वितरण हुने विज्ञापनहरू पहुँच, सम्बन्ध र दलीय निकटताको आधारमा बाँडिने प्रवृत्ति छ । जसले विज्ञापन दिन्छ, उसैले समाचारको दिशा प्रभावित पार्ने अवस्था सिर्जना भएको छ ।

यो अवस्था केवल पत्रकारिताको लागि मात्र होइन, लोकतन्त्रकै लागि खतरनाक हो । जब सूचना स्वतन्त्र हुँदैन, तब नागरिक पनि सचेत हुन सक्दैन । तेस्रो कारण हो– राज्यको नीतिगत कमजोरी । राज्यले पत्रकारहरूको न्यूनतम पारिश्रमिक सुनिश्चित गर्न सकेको छैन । श्रम कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन भएको छैन । पत्रकारहरूको सामाजिक सुरक्षा, बीमा र पेसागत सुरक्षाका लागि ठोस व्यवस्था छैन । स्वतन्त्र पत्रकारिताको वातावरण निर्माण गर्ने जिम्मेवारी राज्यको हो, तर त्यो जिम्मेवारी प्रभावकारी रूपमा पूरा भएको देखिँदैन । चौथो कारण हो– पत्रकारिताभित्रको आन्तरिक संस्कृतिको समस्या । ‘लाइन’, ‘क्याम्प’ र ‘समूह’को राजनीति पत्रकारिताभित्रै संस्थागत बन्दै गएको छ । स्वतन्त्र विचारभन्दा समूहगत निष्ठा बलियो देखिन थालेको छ । यसले व्यक्तिगत पत्रकारको स्वतन्त्रता सीमित बनाएको छ ।

यी सबै कारणहरूले एउटा कटु यथार्थ निर्माण गरेका छ– पत्रकारको कलम र पेटबीचको सम्झौता । जब पत्रकार आफ्नो जीविकोपार्जनका लागि सम्झौता गर्न बाध्य हुन्छ, तब स्वतन्त्रताको नारा केवल भाषणमा सीमित हुन्छ । यही अवस्थाले ‘नारामा स्वतन्त्रता, व्यवहारमा दासता’ भन्ने यथार्थलाई जन्म दिएको हो ।

यी सबै कारणहरूले एउटा कटु यथार्थ निर्माण गरेका छ– पत्रकारको कलम र पेटबीचको सम्झौता । जब पत्रकार आफ्नो जीविकोपार्जनका लागि सम्झौता गर्न बाध्य हुन्छ, तब स्वतन्त्रताको नारा केवल भाषणमा सीमित हुन्छ । यही अवस्थाले ‘नारामा स्वतन्त्रता, व्यवहारमा दासता’ भन्ने यथार्थलाई जन्म दिएको हो । यथार्थ अझै कठोर छ । पत्रकारितालाई समाजले सम्मान गर्छ, तर त्यो सम्मानले जीवन धान्न सक्दैन । पत्रकारलाई जिम्मेवारी दिइन्छ, तर अधिकार दिइँदैन । स्वतन्त्रताको भाषण गरिन्छ, तर स्वतन्त्र भएर काम गर्ने आधार दिइँदैन । यस्तो अवस्थामा स्वतन्त्र पत्रकारिताको अपेक्षा गर्नु आफैमा विरोधाभास हो ।

अब समाधानको बाटो स्पष्ट छ– तर त्यसका लागि इच्छाशक्ति आवश्यक छ । पत्रकारहरूको न्यूनतम पारिश्रमिक कानुनी रूपमा सुनिश्चित गर्नुपर्छ र त्यसको कडाइका साथ कार्यान्वयन हुनुपर्छ । विज्ञापन वितरण प्रणाली पूर्ण पारदर्शी, मापदण्डमा आधारित र उत्तरदायी बनाइनुपर्छ । पत्रकारका लागि सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य बीमा र पेसागत सुरक्षाको व्यवस्था गर्नुपर्छ । साथै, सञ्चारमाध्यमहरूलाई श्रम कानुन पालना गर्न बाध्य बनाउनुपर्छ । पत्रकारलाई श्रमिकको रूपमा मान्यता दिनुपर्छ । पत्रकार महासंघलाई दलीय प्रभावबाट मुक्त गरी पेसागत, निष्पक्ष र उत्तरदायी संस्थाको रूपमा पुनर्संरचना गर्न आवश्यक छ । पत्रकार स्वयंले पनि आत्मसमीक्षा गर्नुपर्छ । स्वतन्त्रता केवल बाह्य संरचनाले मात्र सुनिश्चित हुँदैन, त्यो व्यक्तिगत प्रतिबद्धताबाट पनि निर्माण हुन्छ । पत्रकारले आफ्नो पेसागत नैतिकता, इमानदारी र साहसलाई पुनः स्थापित गर्नुपर्छ ।

स्थापना दिवस केवल विगत सम्झने दिन होइन– भविष्य निर्माण गर्ने अवसर पनि हो । यो दिन आत्मसमीक्षा गर्ने दिन हो, प्रश्न गर्ने दिन हो– हामी कता जाँदै छौँ ? हामी कसका लागि लेख्दै छौँ ? हाम्रो कलम कसको प्रभावमा चलिरहेको छ ?

७१ वर्षको यो ऐतिहासिक मोडमा पत्रकार समुदायले एउटा स्पष्ट निर्णय लिनुपर्ने बेला आएको छ– हामी स्वतन्त्रताको नारा मात्र बोक्ने कि व्यवहारमा पनि स्वतन्त्र बन्ने ? यो प्रश्नको उत्तर टार्न मिल्दैन । किनकी स्वतन्त्र पत्रकारिताबिना लोकतन्त्र बलियो हुँदैन ।

७१ वर्षको यो ऐतिहासिक मोडमा पत्रकार समुदायले एउटा स्पष्ट निर्णय लिनुपर्ने बेला आएको छ– हामी स्वतन्त्रताको नारा मात्र बोक्ने कि व्यवहारमा पनि स्वतन्त्र बन्ने ? यो प्रश्नको उत्तर टार्न मिल्दैन । किनकी स्वतन्त्र पत्रकारिताबिना लोकतन्त्र बलियो हुँदैन । जब पत्रकारिता कमजोर हुन्छ, समाज अन्धकारतर्फ धकेलिन्छ । र जब पत्रकारिता निर्भीक हुन्छ, त्यतिबेला मात्र समाज सचेत, जिम्मेवार र प्रगतिशील बन्न सक्छ ।

अन्ततः, स्वतन्त्रता केवल घोषणा होइन– अभ्यास हो । नारा होइन । व्यवहार हो । र जबसम्म त्यो व्यवहारमा रूपान्तरण हुँदैन, तबसम्म पत्रकारिताको संघर्ष अधुरो नै रहनेछ ।