अन्नको भण्डार मधेशमै बढ्दै छ कुपोषण

–रुपेन्द्र पटेल

मधेश प्रदेश कृषि उत्पादन, उर्वर भूमि, जनसंख्या र आर्थिक गतिविधिका दृष्टिले नेपालको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रदेशमध्ये एक हो । देशको अन्न भण्डारका रुपमा परिचित मधेशले राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षामा ठूलो योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ । तर विडम्बना, यही प्रदेशमा हजारौँ बालबालिका कुपोषणको समस्याबाट पीडित छन् । हालै स्वास्थ्य निर्देशनालय, मधेश प्रदेशले सार्वजनिक गरेको तथ्यांकले प्रदेशको बाल स्वास्थ्य अवस्थाप्रति गम्भीर चिन्ता उत्पन्न गरेको छ ।

१३३ स्थानीय तहमा गरिएको पोषण परीक्षण अभियानमा दुई लाख ८३ हजार ३०८ बालबालिकाको स्वास्थ्य अवस्था मूल्यांकन गर्दा ३५ हजार ८८३ जना कुपोषित र ८ हजार ७७१ जना शीघ्र कुपोषित भेटिएका छन् । अर्थात् ४४ हजार ६५४ बालबालिका कुनै न कुनै रुपमा कुपोषणको चपेटामा छन्, जुन कुल परीक्षण गरिएका बालबालिकाको १५.७६ प्रतिशत हो । विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) को मापदण्डअनुसार यो अवस्था संकटपूर्ण श्रेणीमा पर्दछ । यो तथ्यांक केवल एउटा स्वास्थ्य सूचक मात्र होइन, यो मधेश प्रदेशको सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक र विकाससम्बन्धी समग्र अवस्थाको प्रतिबिम्ब पनि हो । कुपोषणको समस्या केवल खानाको अभावले मात्र उत्पन्न हुँदैन । यसमा गरिबी, अशिक्षा, स्वास्थ्य सेवाको पहुँच, सरसफाइ, सामाजिक मान्यता, लैङ्गिक विभेद तथा सरकारी नीतिको प्रभाव समेत जोडिएको हुन्छ ।

कुपोषण भनेको के हो ?

कुपोषण भन्नाले शरीरलाई आवश्यक पर्ने पोषक तत्व पर्याप्त मात्रामा प्राप्त नहुनु वा असन्तुलित रूपमा प्राप्त हुनु हो । विशेषगरी बालबालिकामा कुपोषणले उनीहरुको शारीरिक वृद्धि, मानसिक विकास, रोगसँग लड्ने क्षमता तथा भविष्यको उत्पादकत्वमा प्रत्यक्ष असर पार्छ ।

बाल्यकालको पहिलो एक हजार दिन अर्थात् गर्भधारणदेखि दुई वर्षसम्मको अवधि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । यही समयमा पर्याप्त पोषण प्राप्त नभए बालबालिकाको मस्तिष्क विकासमा स्थायी असर पर्न सक्छ । त्यसैले कुपोषणलाई केवल स्वास्थ्य समस्या नभई मानव विकासको आधारभूत चुनौतीका रुपमा हेरिन्छ ।

कृषि सम्पन्न प्रदेशमा किन बढ्यो कुपोषण ?

मधेश प्रदेश धान, गहुँ, मकै, तरकारी, फलफूल तथा दलहन उत्पादनमा अग्रणी प्रदेश हो । कृषि उत्पादनका दृष्टिले सम्पन्न प्रदेशमा यति धेरै बालबालिका कुपोषित हुनु आफैमा विरोधाभासपूर्ण अवस्था हो । यसको प्रमुख कारण खाद्य उपलब्धता र पोषणबीचको अन्तर हो । कुनै परिवारसँग अन्न पर्याप्त भए पनि त्यसले सन्तुलित पोषण प्राप्त गरिरहेको हुन्छ भन्ने सुनिश्चित हुँदैन । धेरै परिवारको खानपान कार्बोहाइड्रेटमा केन्द्रित छ । दाल, दूध, अण्डा, फलफूल, हरियो सागसब्जी तथा प्रोटिनयुक्त खाद्य पदार्थको नियमित प्रयोग अझै सीमित छ ।

धेरै अभिभावकमा पोषणसम्बन्धी ज्ञानको अभाव देखिन्छ । कतिपय स्थानमा बच्चालाई जन्मेपछि तुरुन्त स्तनपान नगराउने, छ महिनाभन्दा अघि वा धेरै ढिलो पूरक आहार सुरु गर्ने तथा परम्परागत गलत अभ्यास अपनाउने प्रवृत्ति अझै कायम छ । यस्ता व्यवहारले बालबालिकालाई कुपोषणतर्फ धकेल्ने गर्छ ।

गरिबी र असमानताको प्रभाव

मुख्यमन्त्री कृष्णप्रसाद यादवले उल्लेख गरेझैँ गरिबी कुपोषणको मुख्य कारण हो । मधेश प्रदेशमा आर्थिक गतिविधि बढे पनि आय वितरण समान छैन । अझै ठूलो जनसंख्या न्यून आयमा जीवनयापन गर्न बाध्य छ । गरिब परिवारले दैनिक पेट भर्न सक्ने भोजन त जुटाउँछन्, तर पोषणयुक्त खाना नियमित रूपमा उपलब्ध गराउन सक्दैनन्। खाद्य पदार्थको बढ्दो मूल्यवृद्धिले पनि कमजोर आर्थिक अवस्थाका परिवारलाई थप प्रभावित गरेको छ । कुपोषण र गरिबीबीच दुष्चक्रको सम्बन्ध हुन्छ । गरिबीले कुपोषण बढाउँछ, कुपोषणले शारीरिक तथा मानसिक क्षमता कमजोर बनाउँछ र त्यसले पुनः गरिबीलाई निरन्तरता दिन्छ ।

मातृ शिक्षा र बाल पोषण

विश्वभरका अध्ययनले आमाको शिक्षास्तर र बाल पोषण अवस्थाबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहेको देखाएका छन् । मधेश प्रदेशमा अझै पनि महिलाको शिक्षास्तर अपेक्षाकृत कमजोर छ । शिक्षित आमाले गर्भावस्थादेखि नै पोषणमा ध्यान दिने, समयमै स्वास्थ्य परीक्षण गराउने, स्तनपानका सही अभ्यास अपनाउने तथा बालबालिकाको खानपान व्यवस्थापनमा सचेत हुने सम्भावना बढी हुन्छ । यसकारण बाल कुपोषण न्यूनीकरणका लागि विद्यालय शिक्षा मात्र होइन, महिलामुखी पोषण शिक्षा कार्यक्रम पनि उत्तिकै आवश्यक छन् ।

सरसफाइ र कुपोषणको सम्बन्ध

कुपोषणलाई धेरैले खानाको समस्या मात्र ठान्छन् । तर अस्वच्छ वातावरण पनि कुपोषणको महत्वपूर्ण कारण हो । दूषित पानी, खुला दिसामुक्त अवस्था कायम नहुनु, हात धुने बानीको अभाव तथा फोहोर वातावरणका कारण बालबालिकामा झाडापखाला, आन्द्राजन्य संक्रमण र अन्य रोगको जोखिम बढ्छ । बारम्बार बिरामी हुँदा शरीरले प्राप्त गरेको पोषणसमेत उपयोग गर्न सक्दैन । त्यसैले पोषण सुधारका लागि खानेकुरा मात्र होइन, सुरक्षित खानेपानी र सरसफाइमा पनि उत्तिकै लगानी आवश्यक छ ।

बाल विवाह र किशोरी मातृत्व

मधेश प्रदेशमा अझै पनि बाल विवाहको समस्या पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन सकेको छैन । कम उमेरमा विवाह र गर्भधारणले आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ । किशोरी आमाहरू स्वयं कुपोषणको जोखिममा हुन्छन् । उनीहरूबाट जन्मिने बच्चाहरू कम तौलका हुने तथा कुपोषणको जोखिम बढी हुने सम्भावना रहन्छ । त्यसैले बाल विवाह नियन्त्रणलाई पनि बाल कुपोषण न्यूनीकरणको रणनीतिसँग जोडेर हेर्नुपर्छ ।

स्वास्थ्य सेवाको पहुँच

पछिल्ला वर्षहरुमा स्वास्थ्य संस्थाको संख्या बढे पनि सबै समुदायमा गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा समान रूपमा पुग्न सकेको छैन । गर्भवती महिलाको नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, आइरन तथा फोलिक एसिड सेवन, संस्थागत सुत्केरी सेवा, जन्मपछिको परामर्श तथा बाल स्वास्थ्य निगरानी प्रभावकारी रुपमा कार्यान्वयन हुन सके कुपोषण घटाउन उल्लेखनीय योगदान पुग्न सक्छ । स्वास्थ्य स्वयंसेविका, पोषण सहजकर्ता तथा स्थानीय स्वास्थ्यकर्मीलाई थप सशक्त बनाउनु आवश्यक छ ।

जलवायु परिवर्तन र खाद्य सुरक्षा

मधेश प्रदेश जलवायु परिवर्तनको असरबाट प्रभावित क्षेत्रमध्ये एक हो । बाढी, खडेरी, अनियमित वर्षा तथा अत्यधिक गर्मीले कृषि उत्पादनमा असर पुर्‍याइरहेको छ । कृषि उत्पादन घट्दा खाद्य सुरक्षामा समस्या आउँछ र त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव बाल पोषणमा पर्छ । जलवायु परिवर्तन र पोषणबीचको सम्बन्धलाई अब नीतिगत तहमा गम्भीरतापूर्वक समेट्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।

सरकारी कार्यक्रमको प्रभावकारिता

नेपाल सरकारले बहुक्षेत्रीय पोषण योजना (एमएसएनपी), बाल पोषण कार्यक्रम, विद्यालय दिवा खाजा कार्यक्रम तथा विभिन्न पोषण अभियान सञ्चालन गर्दै आएको छ । तर तथ्यांकले देखाउँछ कि कार्यक्रमहरूको प्रभाव अपेक्षित स्तरमा पुगेको छैन । कतिपय स्थानमा बजेट अभाव, समन्वय कमजोरी, जनशक्ति समस्या तथा अनुगमनको कमी देखिन्छ । अब कार्यक्रम सञ्चालन मात्र होइन, नतिजामुखी कार्यान्वयनमा जोड दिनुपर्छ । स्थानीय तह, प्रदेश सरकार र संघीय सरकारबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ ।

समुदायको भूमिका र स्थानीय तहको जिम्मेवारी

कुपोषण अन्त्य केवल सरकारको जिम्मेवारी मात्र होइन, यो परिवार, समुदाय, विद्यालय, स्थानीय तह, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम तथा निजी क्षेत्र सबैको साझा दायित्व हो । बालबालिकाको पोषण सुधारका लागि समुदायस्तरमा व्यवहार परिवर्तन अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। पोषणयुक्त खानाको प्रयोग, स्तनपानको प्रवद्र्धन, सरसफाइको अभ्यास, किशोरी स्वास्थ्य शिक्षा तथा बाल विवाह न्यूनीकरणजस्ता कार्यमा समुदायको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ । यस अभियानमा स्थानीय तहको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिन्छ। संविधानले स्वास्थ्य र पोषणसम्बन्धी धेरै अधिकार स्थानीय सरकारलाई दिएको छ । त्यसैले पालिकाहरूले कुपोषित तथा शीघ्र कुपोषित बालबालिकाको नियमित पहिचान, पोषण पुनःस्थापना कार्यक्रम, गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाका लागि पोषण सहायता, विद्यालय तथा आङ्गनवाडी केन्द्रमार्फत पोषण शिक्षा, सुरक्षित खानेपानी तथा सरसफाइ कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।

स्थानीय तहले स्वास्थ्यकर्मी, महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका, विद्यालय, कृषक समूह तथा सामुदायिक संस्थासँग समन्वय गरेर घरदैलोमै पोषणसम्बन्धी जनचेतना अभियान सञ्चालन गर्न सक्छन् । साथै, स्थानीय बजेटमा पोषणलाई प्राथमिकता दिई कुपोषण न्यूनीकरणलाई विकासको मुख्य सूचकका रूपमा स्थापित गर्न आवश्यक छ ।

कुपोषणविरुद्धको लडाइँ तब मात्र सफल हुन्छ, जब समुदाय सचेत हुन्छ र स्थानीय सरकार जिम्मेवार एवं सक्रिय बन्छ । त्यसैले बाल कुपोषण न्यूनीकरणका लागि समुदाय र स्थानीय तहबीचको सहकार्य अपरिहार्य छ ।

अब के गर्नुपर्छ ?

मधेश प्रदेशमा बाल कुपोषण न्यूनीकरणका लागि निम्न उपायहरु प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ ।

–गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाको पोषण सुधार कार्यक्रम विस्तार गर्ने ।
–जन्मेको एक घण्टाभित्र स्तनपान सुरु गर्ने अभ्यासलाई व्यापक बनाउने ।
–छ महिनासम्म पूर्ण स्तनपान र त्यसपछि पोषणयुक्त पूरक आहार सुनिश्चित गर्ने ।
–महिला तथा अभिभावकलाई पोषण शिक्षा प्रदान गर्ने ।
–विद्यालय तथा समुदायस्तरमा पोषण सचेतना अभियान सञ्चालन गर्ने ।
–सुरक्षित खानेपानी र सरसफाइमा लगानी बढाउने ।
–बाल विवाह तथा किशोरी गर्भधारण नियन्त्रण गर्ने ।
–कुपोषित बालबालिकाको नियमित पहिचान र उपचार कार्यक्रम सुदृढ गर्ने ।
–कृषि उत्पादनलाई पोषणसँग जोड्ने नीति लागू गर्ने ।
–स्थानीय सरकारलाई पोषण कार्यक्रम कार्यान्वयनमा थप जिम्मेवार बनाउने ।

मधेश प्रदेशमा १६ प्रतिशत बालबालिकामा कुपोषण देखिनु केवल स्वास्थ्य क्षेत्रको तथ्यांक होइन, यो विकासको चेतावनी हो । देशको अन्न भण्डार मानिने प्रदेशमा हजारौँ बालबालिका कुपोषणबाट प्रभावित हुनु सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता र मानव विकासका दृष्टिले गम्भीर प्रश्न हो ।

बालबालिका राष्ट्रका भविष्य हुन् भन्ने कुरा हामी बारम्बार दोहोर्‍याउँछौँ । तर त्यो भविष्य स्वस्थ, सक्षम र प्रतिस्पर्धी बनाउन आज उनीहरुको पोषण सुनिश्चित गर्नुपर्छ । कुपोषणविरुद्धको लडाइँ अस्पतालमा मात्र जितिँदैन, यो घर, विद्यालय, खेतबारी, समुदाय र सरकारी नीतिमा एकसाथ जित्नुपर्छ । यदि मधेश प्रदेशले बाल कुपोषण घटाउन सफल हुन्छ भने त्यसले केवल स्वास्थ्य सूचक सुधार गर्ने छैन, बरु समग्र मानव विकास, शैक्षिक उपलब्धि, आर्थिक उत्पादकत्व र समृद्धिको नयाँ आधारसमेत निर्माण गर्नेछ । बाल कुपोषण अन्त्य गर्नु भनेको भविष्यको मधेशलाई सुरक्षित गर्नु हो ।

(लेखक पटेल रौतहटका सञ्चारकर्मी हुन् ।)