एमाले किन हार्‍यो ? – कारण, सन्दर्भ र भविष्यका लागि पाठ

-टेकराज पौडेल

नेपालको पछिल्लो निर्वाचन परिणामले धेरैलाई चकित बनायो। विशेषगरी लामो समयसम्म देशको सबैभन्दा सुसंगठित, अनुशासित र बलियो जनाधार भएको पार्टीका रूपमा स्थापित नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) को कमजोर प्रदर्शनले राजनीतिक वृत्तमा गम्भीर बहस जन्माएको छ।

एमाले किन हार्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर एक लाइनमा दिन सकिँदैन। यसको पछाडि अनेक तहका कारण छन्—केही सतहमा देखिने, केही गहिराइमा लुकेका। राजनीतिमा हार–जीत सामान्य भए पनि एमालेको हारले नेपाली वाम आन्दोलनको दिशा र भविष्यबारे नयाँ प्रश्न उठाएको छ।

१. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : किन बलियो थियो एमाले ?

विश्व राजनीतिमा शीतयुद्धको अन्त्यपछि कम्युनिस्ट आन्दोलन क्रमशः कमजोर हुँदै गयो। सोभियत संघको विघटनपछि विश्वका धेरै कम्युनिस्ट पार्टीहरू अस्तित्वको संकटमा पुगे। तर यस्तो परिस्थितिमा पनि नेपालमा भने कम्युनिस्ट आन्दोलन बलियो बनेको थियो।

यसको प्रमुख कारण थियो—जनताको पक्षमा उठाइएका मुद्दा र स्पष्ट नीति। नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) ले भूमिगत कालदेखि नै जनताका समस्या, सामाजिक न्याय, समानता र राष्ट्रिय स्वाभिमानका पक्षमा निरन्तर आवाज उठाएको थियो।

बहुदलीय व्यवस्था पुनर्स्थापना भएपछि पनि एमालेले सरकारमा रहँदा र विपक्षमा बस्दा दुवै अवस्थामा जनपक्षीय नीति अघि बढाएको इतिहास छ। दक्षिण एसियामै सबैभन्दा व्यवस्थित संगठन भएको पार्टीका रूपमा एमालेलाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्थ्यो। गाउँ–टोलदेखि केन्द्रसम्म संगठन संरचना बलियो थियो। यही कारणले लामो समयसम्म एमालेलाई चुनावी राजनीतिमा शक्तिशाली दल मानिन्थ्यो।

२. जनपरिचालन र वास्तविक मतबीचको अन्तर

पछिल्ला वर्षहरूमा एमालेले गरेको जनपरिचालन निकै ठूलो थियो। भाद्र २३/२४ का घटनापछि देशभर एमाले कार्यकर्तामाथि आक्रमण, आगजनी र सम्पत्ति नोक्सानीका घटनाहरू भए। तर त्यसपछि पनि असोज ३ मा संविधान दिवस मनाउन हजारौं जनता सडकमा उतार्न एमाले सफल भयो।

त्यसपछि राष्ट्रघातविरुद्ध अभियान चलाउँदा करिब पाँच लाख मानिस सहभागी भएको दाबी गरिएको थियो। महाधिवेशनका क्रममा काठमाडौं उपत्यकामा झण्डै तीन लाख मानिस उतारिएको दृश्यले एमाले अझ सशक्त बन्दै गएको संकेत दिएको थियो।

निर्वाचनअघि माघ ६ देखि फागुन १८ सम्म चलेको चुनावी अभियानमा करिब १५ लाखभन्दा बढी मानिस परिचालन भएको अनुमान गरिएको थियो।

तर फागुन २१ को मतदान परिणाम आउँदा एमालेले प्रत्यक्ष र समानुपातिक दुवैतर्फ करिब १० प्रतिशत हाराहारीको मत मात्र प्राप्त गरेको देखियो।

यसले एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गर्‍यो— भीड र मत किन मिलेन ?

३. संगठन बलियो तर मनोविज्ञान कमजोर

राजनीतिमा केवल संगठनको शक्ति मात्र पर्याप्त हुँदैन। जनताको मनोविज्ञान बुझ्न नसके संगठन कमजोर बन्न सक्छ।

एमालेको संगठन अझै पनि सुदृढ छ। तर जनताको मनोविज्ञानमा आएको परिवर्तनलाई बुझ्न पार्टी केही हदसम्म असफल भएको देखिन्छ।

नयाँ पुस्ता राजनीति भन्दा पनि विश्वास, अवसर र परिणाम खोजिरहेको छ। जब कुनै पार्टी लामो समयसम्म एउटै नेतृत्वको वरिपरि घुमिरहन्छ, तब नयाँ पुस्तामा निराशा पैदा हुन सक्छ।

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा पनि यही समस्या देखिएको कतिपय विश्लेषकहरूको मत छ। लामो समयसम्म उही पुस्ताको नेतृत्व हाबी हुँदा युवामा प्रेरणा कम भएको देखिन्छ।

४. युवा र अवसरको प्रश्न

कम्युनिस्ट आन्दोलनको आधार युवा शक्ति हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा धेरै युवाले पार्टीलाई केवल निर्वाचनको समयमा प्रयोग गरिने साधन जस्तो अनुभव गर्न थाले।

निर्णय प्रक्रियामा युवाको सहभागिता सीमित रह्यो। आर्थिक रूपमा कमजोर वा नेताको नजिक नभएका कार्यकर्ताहरू क्रमशः किनारामा परे। यसले पार्टीभित्र निराशा र निष्क्रियता बढायो।

फलस्वरूप नयाँ पुस्ताले वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिहरू खोज्न थालेको देखिन्छ।

५. डिजिटल राजनीति र नयाँ प्रवृत्ति

आधुनिक राजनीतिमा डिजिटल प्रविधि निर्णायक शक्ति बन्दै गएको छ। सामाजिक सञ्जाल, एल्गोरिदम, डिजिटल प्रचार र सूचना युद्धले जनमत निर्माणमा ठूलो भूमिका खेल्छ।

नेपालमा पनि यही प्रवृत्ति तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।

यस सन्दर्भमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले डिजिटल प्लेटफर्मको व्यापक उपयोग गर्‍यो। डायस्पोरा, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल अभियानमार्फत युवामा प्रभाव विस्तार गर्न सफल भयो।

तर एमालेका धेरै नेताहरूले डिजिटल माध्यमको महत्व समयमै बुझ्न सकेनन्। पुरानो शैलीका सभा, जुलुस र भौतिक जनपरिचालनमा मात्र ध्यान केन्द्रित हुँदा नयाँ पुस्ताको मत आकर्षित गर्न कठिन भयो।

६. अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव र वैचारिक चुनौती

नेपालको राजनीति सधैं आन्तरिक मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावबाट पनि प्रभावित हुँदै आएको छ।

पछिल्लो समय विश्वव्यापी रूपमा उदार लोकतन्त्र र बजार अर्थतन्त्रको प्रभाव बढिरहेको छ। यसले परम्परागत वाम राजनीतिसमक्ष नयाँ चुनौती खडा गरेको छ।

कतिपय विश्लेषकहरूका अनुसार पश्चिमी शक्तिहरूले नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूलाई प्रोत्साहन गरेर पुराना दलहरूको प्रभाव घटाउने रणनीति अपनाएको हुन सक्छ भन्ने आशंका पनि व्यक्त गरिन्छ। यद्यपि यसको ठोस प्रमाण सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट छैन।

तर यति निश्चित छ— डिजिटल एल्गोरिदम र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार सञ्जालले नेपालको जनमत निर्माणमा प्रभाव पार्न थालेको छ।

७. पश्चिम बंगालको पाठ

भारतको पश्चिम बंगालमा कम्युनिस्ट आन्दोलन लामो समय सत्तामा रह्यो। तर समयसँगै जनतासँगको सम्बन्ध कमजोर हुँदा त्यहाँको वामपन्थी राजनीति कमजोर हुँदै गयो।

नेपालमा पनि कतिपयले यही उदाहरणसँग तुलना गर्न थालेका छन्। तर नेपालको सन्दर्भ केही फरक छ। यहाँ कम्युनिस्ट आन्दोलन अझै व्यापक जनाधार भएको आन्दोलन हो।

८. भविष्यको बाटो

एमालेको हार केवल एउटा चुनावी परिणाम मात्र होइन, यो आत्मसमिक्षाको अवसर पनि हो।

भविष्यका लागि केही महत्वपूर्ण पाठहरू स्पष्ट देखिन्छन्—

• नेतृत्वमा पुस्तान्तरण

• डिजिटल राजनीतिमा सक्रियता

• युवालाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउने

• संगठनलाई जनताको वास्तविक समस्यासँग जोड्ने

• वैचारिक बहसलाई व्यवहारिक परिणामसँग जोड्ने

निष्कर्ष

नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) को हारलाई केवल चुनावी अंकगणितका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यो सामाजिक, मनोवैज्ञानिक, प्रविधिगत र राजनीतिक परिवर्तनको संयुक्त परिणाम हो।

यदि एमालेले यसलाई गम्भीर आत्मसमिक्षाको अवसरका रूपमा लिन्छ भने भविष्यमा अझ सशक्त रूपमा पुनरागमन सम्भव छ।

किनकि नेपालको राजनीतिक इतिहासले देखाएको छ— संगठन, विचार र जनतासँगको सम्बन्ध बलियो भएमा कुनै पनि राजनीतिक शक्ति लामो समय कमजोर रहिरहन पर्दैन।