नतिजापछिको जिम्मेवारी : जित, हार र राष्ट्रको साझा अनुशासन

–खेम शर्मा

चुनाव सकिएको छ, नतिजा आइसकेको छ । अबको दिन चाहिँ हामी सबैका लागि अलि फरक छ, किनकि आजबाट जिम्मेवारी सुरु भएको छ । मतदानको दिन हामी नागरिकले आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्छौँ, तर नतिजा आएको भोलिपल्टदेखि नेता, दल, कार्यकर्ता र समाज सबैले आफ्नो राजनीतिक चरित्र देखाउन थाल्छन् ।

लोकतन्त्रको असली परीक्षा यहीँबाट सुरु हुन्छ । जितलाई विनम्रतामा राख्न सकिन्छ कि सकिँदैन, हारलाई मर्यादासाथ स्वीकार गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन, र उत्साह तथा निराशाबीच पनि देशलाई एउटै साझा भविष्यतर्फ उन्मुख राख्न सकिन्छ कि सकिँदैन, यही कुराले हाम्रो राजनीतिक संस्कारको स्तर देखाउँछ । नतिजा आफैंमा ठूलो हुन्छ, तर नतिजापछि कसरी बोलिन्छ, कसरी हिँडिन्छ, कसरी व्यवहार गरिन्छ, र कसरी अघि बढिन्छ, त्यो झन् ठूलो कुरा हो ।

नतिजा आएपछि कसैलाई खुशी हुन्छ, कसैलाई पीडा हुन्छ । यो स्वाभाविक हो, किनकि चुनाव केवल अंकगणित होइन; आशा, मेहनत, प्रतिष्ठा र भविष्यसँग गाँसिएको प्रक्रिया हो । तर राष्ट्रलाई चाहिने कुरा भावनाको चरम होइन, व्यवहारको अनुशासन हो ।

नतिजा आएपछि कसैलाई खुशी हुन्छ, कसैलाई पीडा हुन्छ । यो स्वाभाविक हो, किनकि चुनाव केवल अंकगणित होइन; आशा, मेहनत, प्रतिष्ठा र भविष्यसँग गाँसिएको प्रक्रिया हो । तर राष्ट्रलाई चाहिने कुरा भावनाको चरम होइन, व्यवहारको अनुशासन हो । चुनाव कुनै व्यक्तिगत ट्रफी होइन, यो नागरिकले दिएको भरोसाको जिम्मेवारी हो । त्यसैले जितलाई खुशीमै राख्नु ठीक हुन्छ, तर त्यसलाई घमण्डमा बदल्नु हुँदैन । हारलाई पीडासम्म सीमित राख्नु स्वाभाविक हुन्छ, तर त्यसलाई आक्रोश, घृणा वा उत्तेजनामा बदल्नु खतरनाक हुन्छ । जनताले मत दिएर राज्य सञ्चालनको जिम्मा सुम्पिन्छन्, तर राज्य कसरी चल्यो भन्ने अन्तिम निर्णय उनीहरूको दैनिक अनुभवले गर्छ । त्यसैले अबदेखि अर्को प्रकारको प्रतिस्पर्धा सुरु हुन्छ । अब कसले बढी काम गर्छ, कसले बढी इमानदारी देखाउँछ, कसले नागरिकको भरोसा जोगाएर राख्छ– यही आधारमा नेतृत्वको मूल्यांकन हुने दिन सुरु भएको छ ।

सबैभन्दा पहिले, विजयी भएका सबै उम्मेदवार तथा दललाई बधाई । यो बधाईसँगै एउटा गम्भीर सम्झना पनि जोडिन्छ । यो जित पदको मात्रै होइन, जनताको विश्वासको पनि हो । नागरिकले अवसर मात्र दिएका छैनन्, जिम्मेवारी सुम्पिएका छन् । अब भाषणभन्दा ठूलो प्रमाण कामले दिनुपर्छ, र नाराभन्दा ठूलो शक्ति नतिजाले देखाउनुपर्छ । खासगरी सुरुवाती सय दिनले धेरै कुरा निर्धारण गर्छ । निर्णय कसरी हुन्छ, नियुक्ति कसरी हुन्छ, खर्च कसरी हुन्छ, सेवा कसरी चल्छ, गुनासा कसरी सुनिन्छन्, र आलोचनालाई कसरी लिइन्छ– यिनै कुराले नेतृत्वको वास्तविक स्वरूप देखाउँछ । जनताको भरोसा जोगियो भने मात्र सरकार बलियो हुन्छ ।

विजेताहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो चेतावनी अहंकार हो । शक्ति आएपछि भाषा बदलिन थाल्छ, दूरी बढ्न थाल्छ, वरिपरि ‘हजुर’ मात्रै गर्ने मानिसहरू बढ्न थाल्छन्, र आलोचना असहज लाग्न थाल्छ । धेरै नेतृत्वको अवनति यतैबाट सुरु भएको इतिहासले देखाएको छ ।

विजेताहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो चेतावनी अहंकार हो । शक्ति आएपछि भाषा बदलिन थाल्छ, दूरी बढ्न थाल्छ, वरिपरि ‘हजुर’ मात्रै गर्ने मानिसहरू बढ्न थाल्छन्, र आलोचना असहज लाग्न थाल्छ । धेरै नेतृत्वको अवनति यतैबाट सुरु भएको इतिहासले देखाएको छ । त्यसैले “हामीले जित्यौँ” भन्ने भावनाभन्दा “अब हामीले सेवा गर्नुपर्छ” भन्ने चेतना ठूलो हुनुपर्छ । तपाईंलाई मत नदिएका नागरिक पनि तपाईंका नागरिक हुन्, र राज्य कुनै एक पक्षको कार्यालय होइन, यो सबैको साझा संस्था हो । प्रतिशोध, अपमान र उक्साहटमा आधारित राजनीति तत्काल ताली पाउन सक्छ, तर त्यसले समाजमा लामो समयसम्म रहिरहने घाउ छोड्छ । सच्चा नेता त्यो हो, जसले आफ्नो समर्थकलाई मात्र होइन, आलोचकलाई पनि सुरक्षित महसुस गराउन सक्छ, र असहमत आवाजलाई शत्रु नभई लोकतन्त्रको आवश्यक हिस्सा ठान्न सक्छ ।

देशले अब तीनप्रमुख कुरा खोज्छ– विकास, सुशासन र विश्वास । विकास भनेको केवल सडक र पुल बनाउनु मात्र होइन, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, कृषि, उद्योग, सुरक्षा, न्याय, डिजिटल सेवा, र अवसरको समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु पनि हो ।

देशले अब तीनप्रमुख कुरा खोज्छ– विकास, सुशासन र विश्वास । विकास भनेको केवल सडक र पुल बनाउनु मात्र होइन, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, कृषि, उद्योग, सुरक्षा, न्याय, डिजिटल सेवा, र अवसरको समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु पनि हो । सुशासन भनेको केवल नियम बनाउनु होइन, नियम सबैमा समान रूपमा लागू हुनु, सार्वजनिक खर्च पारदर्शी हुनु, ठेक्का, नियुक्ति र निर्णयमा स्पष्ट मापदण्ड हुनु, र भ्रष्टाचारविरुद्ध वास्तविक र देखिने लडाइँ हुनु हो । विश्वास भनेको केवल भाषणमा जनताको नाम लिनु होइन, नागरिकले कार्यालयमा सेवा पाउँदा, अस्पतालमा उपचार पाउँदा, अदालतमा न्याय पाउँदा, र सार्वजनिक जीवनमा सुरक्षा तथा सम्मान महसुस गर्दा बन्ने वास्तविक अनुभव हो । अब नारा होइन, नतिजाले शासनको मूल्य तय गर्नेछ। अब छवि होइन, चरित्रले नेतृत्वको उचाइ नापिनेछ ।

अब पराजित भएका सबै उम्मेदवार, दल र समर्थकका लागि पनि सम्मानपूर्वक केही कुरा भन्न आवश्यक छ । हार लोकतन्त्रको अपमान होइन, यो लोकतन्त्रको स्वाभाविक नियम हो । आज जनताले तपाईंलाई जिताएनन् भने पनि तपाईंहरूको प्रयास, पात्रता, अनुभव र योगदानको अर्थ सकिँदैन । तर पराजयले केही कडा प्रश्न भने अवश्य सोध्छ । कहाँ नागरिकको मन जित्न सकिएन । कहाँ सन्देश पुग्न सकेन । कहाँ व्यवहारले भरोसा घटायो । कहाँ संगठन, दृष्टि वा प्रस्तुति कमजोर भयो । यी प्रश्नबाट पन्छिनु हुँदैन, किनकि यिनै प्रश्नभित्र भोलिको सम्भावना लुकेको हुन्छ । आजको हार अन्तिम फैसला हुनैपर्छ भन्ने छैन । यही हार भोलिको पुनर्निर्माण, आत्मसुधार र अझ परिपक्व यात्राको सुरुवात बन्न सक्छ ।

पराजित पक्षको परिपक्वता लोकतन्त्रका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । जनादेश स्पष्ट छ भने त्यसलाई सम्मान गर्नु नै राजनीतिक संस्कार हो । जहाँ असहमति छ, त्यहाँ कानुनी र शान्तिपूर्ण बाटो खुला हुन्छ, र लोकतन्त्रले त्यही बाटोलाई वैध मान्यता दिन्छ ।

पराजित पक्षको परिपक्वता लोकतन्त्रका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । जनादेश स्पष्ट छ भने त्यसलाई सम्मान गर्नु नै राजनीतिक संस्कार हो । जहाँ असहमति छ, त्यहाँ कानुनी र शान्तिपूर्ण बाटो खुला हुन्छ, र लोकतन्त्रले त्यही बाटोलाई वैध मान्यता दिन्छ । तर हिंसा, अफवाह, धम्की, घृणा र उक्साहट कुनै पनि हालतमा शक्ति होइनन्, तिनले कमजोरी मात्र देखाउँछन् । हारेर पनि मर्यादा कायम राख्ने नेता नै भोलि विश्वासयोग्य विकल्प बन्न सक्छ । आज संयम देखाउन सकियो भने भोलि जनताले त्यही परिपक्वतालाई सम्झिनेछन् । राजनीतिमा सबैभन्दा ठूलो पूँजी पैसा, प्रचार वा क्षणिक भीड होइन; सबैभन्दा ठूलो पूँजी चरित्र, धैर्य र विश्वसनीयता हो ।

यही सन्दर्भमा विपक्षको भूमिकाबारे पनि स्पष्ट हुन जरुरी छ । सशक्त विपक्ष लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो, तर सशक्त हुनु भनेको अवरोध मात्र गर्नु होइन । विपक्षको काम सरकारलाई असफल बनाउन खोज्नु होइन, सरकारलाई निरन्तर जवाफदेही बनाइराख्नु हो । गलत नीतिमा रोक लगाउनु, सही नीतिमा सुधारको दबाब दिनु, र जनहितका विषय निरन्तर उठाइरहनु नै स्वस्थ विपक्षको चिन्ह हो । अर्कोतर्फ, सरकार पक्षले पनि विपक्षलाई शत्रु ठानेर चुप लगाउने, कमजोर पार्ने वा अपमान गर्ने संस्कार अपनाउनु हुँदैन । विपक्षलाई लोकतान्त्रिक साझेदार मानेर सुन्ने क्षमता, धैर्य र राजनीतिक परिपक्वता राख्नुपर्छ । सरकार र विपक्ष दुवैले कहिल्यै बिर्सनु नहुने कुरा एउटै हो । राज्य कसैको निजी सम्पत्ति होइन, यो साझा जिम्मेवारीको सार्वजनिक संरचना हो ।

अब दुवै पक्षका कार्यकर्ता र समर्थकका लागि पनि स्पष्ट आग्रह छ । जितको उत्सवलाई अपमानमा नबदलौँ । हारको पीडालाई हिंसामा नबदलौँ । चुनाव प्रतिस्पर्धा हो, युद्ध होइन । प्रतिद्वन्द्वी शत्रु होइन, उसले केवल फरक विकल्प रोजेको हुन्छ ।

अब दुवै पक्षका कार्यकर्ता र समर्थकका लागि पनि स्पष्ट आग्रह छ । जितको उत्सवलाई अपमानमा नबदलौँ । हारको पीडालाई हिंसामा नबदलौँ । चुनाव प्रतिस्पर्धा हो, युद्ध होइन । प्रतिद्वन्द्वी शत्रु होइन, उसले केवल फरक विकल्प रोजेको हुन्छ । उक्साहट, तोडफोड, धम्की, घृणा र सामाजिक विभाजनले कसैको जीतलाई महान् बनाउँदैन, यसले समाजलाई मात्र कमजोर बनाउँछ । आज हामीलाई चाहिएको नयाँ संस्कार यस्तो हो, जहाँ विचारमा दृढता होस् तर व्यवहारमा सभ्यता होस्; बहसमा तीखोपन होस् तर मानवतामा नरमपन होस्; प्रतिस्पर्धा होस् तर सहअस्तित्व पनि जोगिएको होस् । राजनीति सुधार्ने सुरुवात यहीँबाट हुन्छ, र यहीँबाट भविष्यको लोकतान्त्रिक स्तर उचालिन्छ ।

नागरिकहरूका लागि पनि चुनावपछि काम सकिँदैन । बरु यहीँबाट भूमिका झन् गम्भीर हुन्छ । नागरिक केवल मतदानकर्ता होइनन्, उनीहरू निगरानीकर्ता, साझेदार, प्रश्नकर्ता र सुधारका चालक पनि हुन् । निर्वाचित प्रतिनिधिलाई काम गराउन दबाब दिनु, वाचा सम्झाइरहनु, निर्णय पारदर्शी बनाउन माग गर्नु, बजेट र योजनामा हिसाब खोज्नु, र सार्वजनिक सेवामा गुणस्तर माग्नु– यिनै नागरिक कर्तव्य हुन् । सामाजिक सञ्जालमा प्रतिक्रिया दिनु सजिलो हुन्छ, तर लोकतन्त्र बलियो बनाउन संस्था र प्रक्रियामा नियमित रूपमा सहभागिता जनाउनु कठिन भए पनि अपरिहार्य हुन्छ। नेताले मात्र देश बनाउँछन् भन्ने भ्रम पालेर हुँदैन । देश त नागरिकको चेतना, संस्कार, धैर्य, कर्तव्य पालन र निरन्तर सहभागिताले पनि बन्छ ।

त्यसैले आजको परिणामलाई हामी सबैले एउटा साझा सम्झौताका रूपमा बुझ्नुपर्छ । यो राष्ट्रहितमा अनुशासनको सम्झौता हो । विजेताले विनम्रता देखाऊन् । पराजितले मर्यादा देखाऊन् । विपक्षले जिम्मेवारी निभाओस् । नागरिकले सजगता बढाऊन् ।

त्यसैले आजको परिणामलाई हामी सबैले एउटा साझा सम्झौताका रूपमा बुझ्नुपर्छ । यो राष्ट्रहितमा अनुशासनको सम्झौता हो । विजेताले विनम्रता देखाऊन् । पराजितले मर्यादा देखाऊन् । विपक्षले जिम्मेवारी निभाओस् । नागरिकले सजगता बढाऊन् । अबको राजनीति कसले जित्यो भन्नेभन्दा कसले काम गर्‍यो भन्ने आधारमा मूल्यांकन होस् । अबको शासन कसले बोलेकोभन्दा कसले प्रमाणित गरेको भन्ने आधारमा चलोस् । लोकतन्त्रको गुणस्तर भाषणबाट होइन, अभ्यासबाट उचो हुन्छ, त्यसैले परिणामलाई अवसरमा बदल्ने जिम्मेवारी हामि सबैको काँधमा समान रूपमा छ ।

अन्त्यमा, आज केवल कसैको जित भएको दिन होइन, आज देशको जिम्मेवारी फेरि एकचोटि जनमतले बाँडिदिएको दिन हो । यो जिम्मेवारी सम्मानका साथ बोक्न सकियो भने जित पनि अर्थपूर्ण हुन्छ, हार पनि शिक्षाजनक हुन्छ । लोकतन्त्रको सौन्दर्य परिणाममा मात्र होइन, परिणामपछिको व्यवहारमा देखिन्छ । हामीले जीतमा विनम्रता, हारमा मर्यादा, विपक्षमा जिम्मेवारी, र नागरिकमा जिम्मेवार सजगता जोगायौँ भने चुनाव सत्ता बदलिने घटनामा सीमित रहने छैन, यो राजनीतिक संस्कार उचाल्ने अवसर बन्छ । त्यही संस्कार बलियो भयो भने लोकतन्त्र केवल मतदानको प्रक्रिया होइन, राष्ट्रको परिपक्व चरित्र र भविष्यको आधार बन्छ ।