दलहरूले गठबन्धनको संस्कार अन्त्य गरी एक्लै निर्वाचन लड्नुपर्छ

-सविन प्रियासन

नेपालको राजनीतिक परिदृश्य सधैं गठबन्धन र सहकार्यको जटिल जालोमा फसेको छ । पछिल्ला दिनहरूमा यो प्रवृत्ति झन् बढेको छ, जसले गर्दा कुनै पनि दलको वास्तविक शक्ति र जनाधार थाहा पाउन मुश्किल भएको छ । कहिले कांग्रेस र एमाले मिल्छन्, कहिले माओवादी र कांग्रेस, कहिले एमाले र माओवादी एक हुन्छन्, अनि कहिले अन्य साना दलहरू ठूला दलहरूको छायामा लुकेर निर्वाचन लड्छन् । यसले गर्दा निर्वाचन भनेको दलहरूको वास्तविक परीक्षा होइन, बरु एक प्रकारको राजनीतिक सौदाबाजी जस्तो बनेको छ । अब आउँदो फागुन २१ गतेको निर्वाचनमा यो संस्कारलाई तोड्नु पर्छ । सबै राजनीतिक दलहरूले एकलै निर्वाचनमा भिड्नु पर्छ । यसले मात्र देशको राजनीतिक अवस्थाको सही चित्रण दिन्छ, जनताको वास्तविक मत थाहा हुन्छ र लोकतन्त्र मजबुत हुन्छ ।

कहिले कांग्रेस र एमाले मिल्छन्, कहिले माओवादी र कांग्रेस, कहिले एमाले र माओवादी एक हुन्छन्, अनि कहिले अन्य साना दलहरू ठूला दलहरूको छायामा लुकेर निर्वाचन लड्छन् । यसले गर्दा निर्वाचन भनेको दलहरूको वास्तविक परीक्षा होइन, बरु एक प्रकारको राजनीतिक सौदाबाजी जस्तो बनेको छ ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा गठबन्धनको भूमिकालाई गहन ढंगबाट हेर्नुपर्छ । गठबन्धनको नकारात्मक प्रभावहरूबारे अब विश्लेषण गर्ने समय आएको छ । त्यसपछि एकल निर्वाचनको फाइदा, यसले दलहरू, नेता, कार्यकर्ता र जनतामा ल्याउने उत्साह, तथा पोस्ट–इलेक्सन सहकार्यको महत्वबारे छलफल गर्नुपर्छ । यो परिवर्तन किन आवश्यक छ भन्ने निष्कर्ष पनि निकाल्न जरुरी छ ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा गठबन्धनको उदय र विकास :

नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहास २००७ सालको क्रान्तिबाट सुरु हुन्छ, जसमा विभिन्न राजनीतिक शक्तिहरू मिलेर राणा शासनको अन्त्य गरे । तर त्यसपछि नै गठबन्धनको संस्कृति सुरु भयो । २०१५ सालको पहिलो आम निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले बहुमत ल्यायो, तर त्यसपछि राजा महेन्द्रले पञ्चायती व्यवस्था लागू गरेपछि राजनीतिक दलहरू फेरि गठबन्धनमा आए । २०४६ सालको जनआन्दोलनमा कांग्रेस, कम्युनिस्टहरू र अन्य दलहरू मिलेर बहुदलीय व्यवस्था ल्याए । यो गठबन्धन सफल भयो, तर यसले दलहरूबीचको प्रतिस्पर्धालाई कमजोर बनायो ।

२०४८ सालको निर्वाचनपछि पनि गठबन्धनहरू बने । उदाहरणका लागि, २०५१ सालमा एमाले र कांग्रेसबीचको खिचातानीले अस्थिर सरकारहरू जन्मियो । २०५६ सालको निर्वाचनमा कांग्रेसले बहुमत ल्यायो, तर पछि माओवादी द्वन्द्वका कारण फेरि गठबन्धनहरू आवश्यक भयो । २०६२/६३ को जनआन्दोलनमा सात दलहरू मिलेर राजतन्त्रको अन्त्य गरे । यो गठबन्धनले २०६४ सालको संविधानसभा निर्वाचनमा पनि प्रभाव पा¥यो, जसमा माओवादी, कांग्रेस र एमाले मुख्य खेलाडी थिए । तर यो निर्वाचनमा पनि केही दलहरूले साना गठबन्धन गरे । २०७० सालको दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा पनि गठबन्धनको प्रभाव देखियो । कांग्रेस र एमालेले अलग–अलग लडे, तर पछि संविधान निर्माणमा मिले ।

२०१५ सालको पहिलो आम निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले बहुमत ल्यायो, तर त्यसपछि राजा महेन्द्रले पञ्चायती व्यवस्था लागू गरेपछि राजनीतिक दलहरू फेरि गठबन्धनमा आए । २०४६ सालको जनआन्दोलनमा कांग्रेस, कम्युनिस्टहरू र अन्य दलहरू मिलेर बहुदलीय व्यवस्था ल्याए । यो गठबन्धन सफल भयो, तर यसले दलहरूबीचको प्रतिस्पर्धालाई कमजोर बनायो ।

तर २०७४ सालको स्थानीय, प्रदेश र संघीय निर्वाचनमा भने गठबन्धनको नयाँ रूप देखियो । एमाले र माओवादी केन्द्र मिलेर वाम गठबन्धन बनाए, जसले बहुमत ल्यायो र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) जन्मियो । यसले कांग्रेसलाई कमजोर बनायो, तर नेकपाभित्रको आन्तरिक कलहले २०७७ मा विभाजन भयो । २०७९ सालको निर्वाचनमा फेरि गठबन्धनहरू बने- कांग्रेस, माओवादी, एकीकृत समाजवादी र अन्य साना दलहरू मिलेर सत्ता गठबन्धन बनाए, जसले एमालेको एकल प्रयासलाई चुनौती दियो ।

पछिल्ला दिनहरूमा यो प्रवृत्ति झन् तीव्र भएको छ । २०८० मा विभिन्न स्थानीय उप–निर्वाचनहरूमा दलहरूले गठबन्धन गरे । २०८२ मा राजनीतिक अस्थिरताका कारण अन्तरिम सरकार बनेपछि फेरि गठबन्धनका कुरा चलेका छन् । हालैका समाचारहरूमा देखिएजस्तै, आउँदो फागुन २१ को निर्वाचनका लागि कांग्रेस, एमालेबीच छलफल चलेको छ, हालको नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी पनि कुनै न कुनै दलसँग गठवन्धन गर्ने तवरले अगाडी बढे जस्तो देखिन्छ । यसले गर्दा दलहरूको वास्तविक शक्ति अडकल काट्न गाह्रो भएको छ । यदि २०७४ मा वाम गठबन्धन नबनेको भए, एमालेको जनाधार कति थियो भन्ने थाहा हुन्थ्यो, तर गठबन्धनले यो स्पष्टता हरायो ।

यो इतिहासले देखाउँछ कि गठबन्धनहरू प्रायः आवश्यकताबाट जन्मिन्छन्, तर तिनीहरूले दलहरूको स्वतन्त्र पहिचानलाई कमजोर बनाउँछन् ।

यो इतिहासले देखाउँछ कि गठबन्धनहरू प्रायः आवश्यकताबाट जन्मिन्छन्, तर तिनीहरूले दलहरूको स्वतन्त्र पहिचानलाई कमजोर बनाउँछन् । नेपाल जस्तो बहुलता भएको देशमा गठबन्धनले अल्पसंख्यक दलहरूलाई अवसर दिन्छ, तर यसले ठूला दलहरूलाई आलस्य बनाउँछ र जनताको मतलाई विकृत गर्छ । अब फागुन २१ को निर्वाचनमा यो चक्र तोड्नु पर्छ ।

गठबन्धन संस्कारका नकारात्मक प्रभावहरू :

गठबन्धनहरूले नेपालको राजनीतिमा धेरै नकारात्मक प्रभाव पारेका छन् । यसले दलहरूको वास्तविक शक्ति थाहा हुन दिँदैन । उदाहरणका लागि, २०७९ को निर्वाचनमा सत्ता गठबन्धनले कांग्रेसलाई ८९ सिट दिलायो, तर यदि एकल लडेको भए यो संख्या कति हुन्थ्यो ? माओवादीले ३२ सिट जित्यो, तर गठबन्धनबिना यो आधा पनि नहुन सक्थ्यो । यसले गर्दा दलहरूले आफ्नो कमजोरी लुकाउने अवसर पाउँछन् । जनताले पनि कुन दललाई समर्थन गरेको हो भन्ने स्पष्ट हुँदैन । गठबन्धनमा मत एक दललाई दिँदा अर्को दलले फाइदा लिन्छ, जसले मतदाताको इच्छालाई विकृत गर्छ ।

गठबन्धनले राजनीतिक अस्थिरता निम्त्याउँछ । गठबन्धन सरकारहरू प्रायः कमजोर हुन्छन्, किनकि तिनीहरू सौदाबाजीमा आधारित हुन्छन् । २०७४ पछि नेकपा सरकार स्थिर थियो, तर आन्तरिक कलहले ढल्यो । २०७९ पछि बनेको गठबन्धन सरकार पनि बारम्बार परिवर्तन भयो । पुष्पकमल दाहाल, शेरबहादुर देउवा र केपी ओलीबीचको खिचातानीले देशलाई अस्थिर बनायो

गठबन्धनले राजनीतिक अस्थिरता निम्त्याउँछ । गठबन्धन सरकारहरू प्रायः कमजोर हुन्छन्, किनकि तिनीहरू सौदाबाजीमा आधारित हुन्छन् । २०७४ पछि नेकपा सरकार स्थिर थियो, तर आन्तरिक कलहले ढल्यो । २०७९ पछि बनेको गठबन्धन सरकार पनि बारम्बार परिवर्तन भयो । पुष्पकमल दाहाल, शेरबहादुर देउवा र केपी ओलीबीचको खिचातानीले देशलाई अस्थिर बनायो । यसले विकास कार्यहरू प्रभावित भए, आर्थिक नीतिहरू परिवर्तन भए र जनतामा निराशा बढ्यो । यदि दलहरू एकल लडेर बहुमत ल्याएका भए, यस्तो अस्थिरता हुँदैनथ्यो ।
गठबन्धनले भ्रष्टाचार र स्वार्थलाई बढावा दिन्छ । गठबन्धनमा सिट बाँडफाँड गर्दा योग्य उम्मेदवारभन्दा दलहरूबीचको सौदाबाजी महत्वपूर्ण हुन्छ । यसले गर्दा अपराधी पृष्ठभूमिका व्यक्ति पनि निर्वाचित हुन्छन् । उदाहरणका लागि, विगतका निर्वाचनहरूमा गठबन्धनका कारण केही विवादास्पद उम्मेदवारहरूले टिकट पाए । यसबाहेक, गठबन्धन सरकारमा मन्त्रालय बाँडफाँड गर्दा भ्रष्टाचार बढ्छ, किनकि प्रत्येक दलले आफ्नो भागमा लुट्ने अवसर खोज्छ । नेपालको भ्रष्टाचार सूचकांकमा यो प्रभाव देखिन्छ । ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलका अनुसार, नेपालको स्कोर घट्दो छ ।

यसले लोकतन्त्रको मर्मलाई कमजोर बनाउँछ । लोकतन्त्रमा निर्वाचन भनेको जनताको मतमार्फत दलहरूको मूल्यांकन हो । तर गठबन्धनले यो प्रक्रियालाई बाइपास गर्छ । जनताले एक दललाई मत दिँदा अर्को दलको सरकार बन्छ, जसले विश्वासघात जस्तो लाग्छ । यसले मतदाता तगचलयगत घटाउँछ । २०७९ को निर्वाचनमा सहभागिता ६१ प्रतिशत मात्र थियो, जुन विगतभन्दा कम हो । युवा मतदाताहरू निरुत्साहित हुन्छन्, किनकि तिनीहरूले आफ्नो रोजाइको दललाई एकल परीक्षा दिन चाहन्छन् ।

गठबन्धनले साना दलहरूलाई परनिर्भर बनाउँछ । रास्वपा, राप्रपा, जनमत पार्टी जस्ता साना दलहरू ठूला दलहरूको छायामा बाँच्छन्, जसले तिनीहरूको स्वतन्त्र विकास रोक्छ । यदि एकल लडे भने, तिनीहरूले आफ्नो जनाधार बढाउने अवसर पाउँछन् । उदाहरणका लागि, २०७४ मा विवेकशील साझा पार्टीले एकल लडेर केही ध्यान खिच्यो, तर पछि गठबन्धनमा हरायो ।

गठबन्धनमा सिट बाँडफाँड गर्दा क्षेत्रीय सन्तुलन बिग्रिन्छ । मधेशी दलहरू प्रायः ठूला दलहरूसँग मिल्छन्, जसले तिनीहरूको मुद्दालाई कमजोर बनाउँछ । यसले गर्दा देशमा एकता होइन, विभाजन बढ्छ ।

यसले क्षेत्रीय र जातीय विभेद बढाउँछ । गठबन्धनमा सिट बाँडफाँड गर्दा क्षेत्रीय सन्तुलन बिग्रिन्छ । मधेशी दलहरू प्रायः ठूला दलहरूसँग मिल्छन्, जसले तिनीहरूको मुद्दालाई कमजोर बनाउँछ । यसले गर्दा देशमा एकता होइन, विभाजन बढ्छ । गठवन्धनका कारण आर्थिक प्रभाव व्यापक बन्छ । गठबन्धन निर्वाचनहरू महँगा हुन्छन्, किनकि दलहरूले साझा प्रचार गर्नुपर्छ । तर यसले लगानीकर्ताहरूमा अनिश्चितता पैदा गर्छ । नेपालको जिडिपी वृद्धिदरमा यो प्रभाव देखिन्छ । अस्थिर सरकारहरूका कारण वृद्धिदर ४–५ प्रतिशतमा सीमित छ । अन्तर्राष्ट्रिय छवि धमिल्याउँछ । नेपाललाई अस्थिर देशको रूपमा हेर्ने गरिन्छ, जसले विदेशी सहायता र लगानी प्रभावित हुन्छ । यदि दलहरू एकल लडेर स्थिर सरकार बने भने, यो छवि सुधारिन्छ ।

यी प्रभावहरूले देखाउँछन् कि गठबन्धन संस्कार नेपालको लागि घातक छ । अब फागुन २१ को निर्वाचनमा यसलाई रोक्नु पर्छ ।

एकल निर्वाचनको फाइदा र महत्व :

एकल निर्वाचन लड्नु भनेको दलहरूले आफ्नो वास्तविक शक्ति परीक्षण गर्नु हो । यसका धेरै फाइदा छन् । यसले दलहरूको सही जनाधार थाहा हुन्छ । जनताले स्पष्ट रूपमा कुन दललाई कति मत दिन्छन् भन्ने देखिन्छ । उदाहरणका लागि, यदि कांग्रेस एकल लड्यो भने यसको राष्ट्रिय स्तरको शक्ति थाहा हुन्छ, जसले भविष्यका रणनीतिहरू बनाउन सहयोग गर्छ ।

एकल निर्वाचन लड्नु भनेको दलहरूले आफ्नो वास्तविक शक्ति परीक्षण गर्नु हो । यसका धेरै फाइदा छन् । यसले दलहरूको सही जनाधार थाहा हुन्छ । जनताले स्पष्ट रूपमा कुन दललाई कति मत दिन्छन् भन्ने देखिन्छ

स्वस्थ प्रतिस्पर्धा बढाउँछ- दलहरूले आफ्नो एजेन्डा, उम्मेदवार र कार्यक्रममा फोकस गर्छन्, न कि सौदाबाजीमा । यसले गर्दा निर्वाचन प्रचार रोचक हुन्छ र मतदाता उत्साहित हुन्छन् । युवा पुस्ता, जो नेपालको ४०५ जनसंख्या हो, यसबाट प्रेरित हुन्छन् । पोस्ट–इलेक्सन सहकार्यलाई मजबुत बनाउँछ । यदि कुनै दलले बहुमत नपाए भने, निर्वाचनपछि गठबन्धन बन्दा यो जनमतमा आधारित हुन्छ । उदाहरणका लागि, भारतमा २०१९ को निर्वाचनमा भाजपाले बहुमत ल्यायो, तर यदि नपाएको भए पोस्ट–इलेक्सन गठबन्धन बन्न सक्थ्यो । नेपालमा पनि यो मोडल लागू गर्न सकिन्छ । यसले दलहरूभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र बढाउँछ । गठबन्धनमा टिकट बाँडफाँड गर्दा परिवारवाद र गुटबन्दी बढ्छ, तर एकल लड्दा योग्य उम्मेदवार छानिन्छन् । यसले महिला, युवा र सीमान्तकृत समुदायलाई अवसर दिन्छ । नेपालको संविधानले ३३५ महिला प्रतिनिधित्व अनिवार्य गरेको छ, तर गठबन्धनले यो प्रभावित गर्छ ।

जनतामा उत्साह थप्छ- निर्वाचन भनेको उत्सव हो, तर गठबन्धनले यसलाई नीरस बनाउँछ । एकल प्रतिस्पर्धाले ¥याली, बहस र बहस बढाउँछ । कार्यकर्ताहरू पनि सक्रिय हुन्छन्, किनकि तिनीहरू आफ्नो दलको लागि मात्र लड्छन् । यसले राजनीतिक स्थिरता ल्याउँछ । बहुमत सरकार बनेमा अस्थिरता घट्छ । यदि गठबन्धन आवश्यक भए पनि, यो निर्वाचनपछि हुने भएकाले मजबुत हुन्छ ।

आर्थिक विकासमा सहयोग- स्थिर सरकारले दीर्घकालीन नीति बनाउँछ, जसले लगानी बढाउँछ । नेपालको पर्यटन, जलविद्युत् र कृषिमा यसको प्रभाव पर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय उदाहरणहरूबाट सिक्न सकिन्छ । जर्मनी, क्यानडा जस्ता देशहरूमा पोस्ट–इलेक्सन गठबन्धन सामान्य छ, तर प्रि–इलेक्सन कम । नेपालले यो अपनाउन सक्छ । यी फाइदाहरूले देखाउँछन् कि एकल निर्वाचन नेपालको लागि आवश्यक छ । फागुन २१ मा यसलाई लागू गरेर नयाँ सुरुवात गर्नु पर्छ ।

दलहरू, नेता, कार्यकर्ता र जनतामा उत्साह थप्ने पक्ष :

एकल निर्वाचनले सबै सरोकारवालाहरूमा उत्साह थप्छ । नेताहरूका लागि यो आफ्नो नेतृत्व परीक्षण गर्ने अवसर हो । शेरबहादुर देउवा, केपी ओली, पुष्पकमल दाहाल, रबी लामिछाने जस्ता नेताहरूले गठबन्धनबिना आफ्नो दललाई जिताउने चुनौती सामना गर्छन्, जसले तिनीहरूलाई सक्रिय बनाउँछ ।

कार्यकर्ताहरूका लागि यो प्रेरणा हो । गठबन्धनमा तिनीहरूको मेहनत अर्को दललाई फाइदा हुन्छ, तर एकल लड्दा तिनीहरूको योगदान प्रत्यक्ष देखिन्छ । यसले दलहरूभित्रको आन्तरिक ऊर्जा बढाउँछ । जनताका लागि यो स्पष्ट विकल्प हो । तिनीहरूले आफ्नो मनपर्ने दललाई मत दिन्छन्, जसले मतदान प्रतिशत बढाउँछ । युवा, महिला र ग्रामीण जनतामा यसले उत्साह ल्याउँछ । समग्रमा, यो लोकतन्त्रको उत्सव बन्छ ।

गठबन्धनको पछि नलाग्ने प्रतिबद्धता :

अब कुनै पनि दल गठबन्धनको पछि लाग्नु हुँदैन । फागुन २१ को निर्वाचनमा एकल भिडन्तले नेपालको राजनीतिलाई नयाँ दिशा दिन्छ । यसले वास्तविक शक्ति थाहा हुन्छ, अस्थिरता घट्छ र लोकतन्त्र मजबुत हुन्छ । दलहरूले यो अवसरलाई उपयोग गरेर देशलाई अघि बढाउनु पर्छ । जनताले पनि यसलाई समर्थन गर्नु पर्छ । मात्र यसरी नै नेपालले साँचो राजनीतिक परिवर्तन देख्न सक्छ ।