विपद् गलत सूचनाको बहाना बन्दा…

– डा. झान शुन

अगस्ट २६ मा नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा आएको विनाशकारी मलबेप्रवाहले हिमालयका दुवैतर्फका समुदायमा ठूलो मानवीय पीडा निम्त्याएको छ। मानिसहरूले ज्यान गुमाएका छन्, सयौँ मानिस अझै बेपत्ता छन्, सडक तथा पूर्वाधारहरू ध्वस्त भएका छन्, र अत्यन्त कठिन भूभागमा उद्धारकर्मीहरू जीवित व्यक्तिहरूको खोजी गर्न आफ्नै ज्यान जोखिममा राखिरहेका छन्।

यस्तो समयमा सबैभन्दा आधारभूत मानवीय प्रतिक्रिया पीडितप्रति सहानुभूति, बेपत्ताप्रति सम्मान, उद्धार कार्यमा सहयोग र सीमापार सहकार्य हुनुपर्ने हो।

 

 

यस्तो समयमा सबैभन्दा आधारभूत मानवीय प्रतिक्रिया पीडितप्रति सहानुभूति, बेपत्ताप्रति सम्मान, उद्धार कार्यमा सहयोग र सीमापार सहकार्य हुनुपर्ने हो।

दुर्भाग्यवश, विपद् आफैँसँगै अर्को चिन्ताजनक घटना पनि देखापरेको छ : राजनीतिक रूपमा प्रभावित अफवाह र अनुमानहरू तीव्र रूपमा फैलिरहेका छन्, जसले विपद्को दोष चिनियाँ निर्माण, चिनियाँ पूर्वाधार वा चीनले जानाजानी ‘पारिस्थितिक विपद्’ सिर्जना गर्न खोजेको आरोपसम्म लगाउने प्रयास गरिरहेका छन्।

विश्वसनीय वैज्ञानिक प्रमाणबिना प्रस्तुत गरिएका यस्ता दाबी गैरजिम्मेवार मात्र होइनन्। यिनले विपद्को रिपोर्टिङमा भूराजनीतिक कथानकलाई प्रत्यक्ष रूपमा घुसाउने काम गर्छन्।

विज्ञानलाई राजनीतिक कल्पनाले प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन

व्यापक रूपमा फैलाइएको एउटा कथनले हिमालय क्षेत्रमा चिनियाँ निर्माण गतिविधिका कारण हिमपहिरो आएको र त्यसपछि बाढी तथा मलबेप्रवाह उत्पन्न भएको दाबी गर्छ। यसका विभिन्न संस्करणहरूले सडक निर्माण, बस्ती, सीमा पूर्वाधार, पहाड खन्ने कार्य वा नदीका बहाव परिवर्तनलाई कारणका रूपमा औँल्याएका छन्।

तर वैज्ञानिक प्रमाण कहाँ छ ?

उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको यस्तो क्रमिक विपद्को कारण स्थापित गर्न हिमनदी विज्ञान, भूगर्भशास्त्र, भू–आकृतिविज्ञान, जलविज्ञान, मौसम विज्ञान, रिमोट सेन्सिङ तथा स्थलगत सर्वेक्षण समेटिएको गम्भीर अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ।

वैज्ञानिकहरूले प्रारम्भिक भत्काइ कहाँ भएको थियो, त्यसमा कस्तो पदार्थ संलग्न थियो, कति बरफ, चट्टान र मलबे परिचालित भयो, त्यो पदार्थ नदी प्रणालीमा कसरी प्रवेश गर्‍यो र तलतिर जाँदै गर्दा विपद् कसरी विकसित भयो भन्ने निर्धारण गर्न आवश्यक हुन्छ।

अचम्मलाग्दो कुरा विपद्लाई ‘जानाजानी सिर्जना गरिएको पारिस्थितिक विपद्’ भनेर वर्णन गर्नु हो। यस्तो आरोपका लागि असाधारण रूपमा बलियो प्रमाण आवश्यक हुन्छ। त्यस्तो प्रमाणबिना यो अनुमानको सीमाबाट अघि बढेर षड्यन्त्रको सिद्धान्तमा पुग्छ।

 

 

यीमध्ये कुनै पनि प्रश्नको उत्तर निर्माण परियोजनाका तस्वीर हेरेर र त्यसपछि राजनीतिक रूपमा सुविधाजनक निष्कर्ष निकालेर दिन सकिँदैन।सम्बन्ध देखिनु कारण हुनु होइन। नजिक हुनु कारण हुनु होइन। र राजनीतिक शंका त झन् कारण होइन।

‘यस क्षेत्रमा चिनियाँ निर्माण भइरहेको छ’ भन्नेदेखि ‘चिनियाँ निर्माणकै कारण विपद् भयो’ भन्नेसम्म पुग्नु वैज्ञानिक तर्क होइन। यो निष्कर्ष पहिले नै तय गरिसकेपछि त्यसलाई प्रमाणित गर्ने प्रमाण खोज्ने अनुमान हो।

त्यसभन्दा पनि अचम्मलाग्दो कुरा विपद्लाई ‘जानाजानी सिर्जना गरिएको पारिस्थितिक विपद्’ भनेर वर्णन गर्नु हो। यस्तो आरोपका लागि असाधारण रूपमा बलियो प्रमाण आवश्यक हुन्छ। त्यस्तो प्रमाणबिना यो अनुमानको सीमाबाट अघि बढेर षड्यन्त्रको सिद्धान्तमा पुग्छ।

यस्ता दाबी फैलाउने पत्रकारहरूले भूराजनीतिक षड्यन्त्रको कल्पना गर्न कम समय र भूगर्भशास्त्र, हिमनदी विज्ञान तथा जलविज्ञानका आधारभूत पुस्तक पढ्न बढी समय खर्च गर्नु लाभदायक हुन सक्छ।

हिमालयलाई वैज्ञानिक सम्मान चाहिन्छ, राजनीतिक कल्पना होइन।

प्राकृतिक बाँध चिनियाँ जलाशय होइन

अनलाइनमा फैलिरहेको अर्को भ्रामक कथानक ‘बाँध’ शब्दसँग सम्बन्धित छ।

‘बाँध फुट्यो’ वा ‘बाँध भत्कियो’ भन्ने समाचारहरू सामाजिक सञ्जालमा सजिलै रूपान्तरण भएर चिनियाँ जलविद्युत् बाँध भत्किएको वा चीनले जानाजानी जलाशयबाट पानी छाडेको दाबीमा परिणत भएका छन्। यो शब्दावलीको आधारभूत भ्रम हो।

हिमाली विपद्को वातावरणमा चट्टान, बरफ, माटो वा मलबेले अचानक नदीको उपत्यका थुन्दा प्राकृतिक रूपमा ‘पहिरो बाँध’ वा ‘मलबे बाँध’ बन्न सक्छ। त्यसपछि यो प्राकृतिक अवरोधको पछाडि पानी जम्मा भएर पहिरोबाट थुनिएको ताल बन्न सक्छ। यदि उक्त अवरोध अस्थिर भयो भने त्यसमा भ्वाङ पर्न सक्छ र त्यसबाट तलतिर गम्भीर बाढी आउन सक्छ।

यो इन्जिनियरिङ गरेर बनाइएको जलविद्युत् बाँध वा जलाशयभन्दा पूर्ण रूपमा फरक कुरा हो।

‘बाँध फुट्यो’ वा ‘बाँध भत्कियो’ भन्ने समाचारहरू सामाजिक सञ्जालमा सजिलै रूपान्तरण भएर चिनियाँ जलविद्युत् बाँध भत्किएको वा चीनले जानाजानी जलाशयबाट पानी छाडेको दाबीमा परिणत भएका छन्। यो शब्दावलीको आधारभूत भ्रम हो।

 

 

‘पहिरो बाँध’लाई ‘चिनियाँ बाँध’मा परिवर्तन गर्नु र त्यसपछि ‘बाँधमा भ्वाङ पर्नु’लाई ‘चीनले पानी छाड्यो’मा परिवर्तन गर्नु सामान्य अनुवादको समस्या मात्र होइन। समाचारका शीर्षक र सामाजिक सञ्जालका पोस्टहरूमा यस्तो कुरा दोहोरिँदा यसले सामान्य पाठकका लागि घटनाको कारणबारे पूर्णतः गलत कथानक सिर्जना गर्छ।

विशेषगरी विपद्को समयमा शब्दहरू महत्वपूर्ण हुन्छन्।

पहिरोबाट बनेको बाँध र जलविद्युत् बाँधबीच फरक छुट्याउन नसक्ने पत्रकारले करोडौँ पाठकसम्म सनसनीपूर्ण दाबी पुर्‍याउनुअघि भूगर्भशास्त्री वा जलविज्ञानीसँग परामर्श गर्नुपर्छ।

‘सबैभन्दा सम्भावित’ प्रमाण होइन

झनै चिन्ताजनक कुरा केही रिपोर्टहरूले स्वतन्त्र वैज्ञानिक प्रमाणबिना नै ‘सबैभन्दा सम्भावित’ जस्ता निष्कर्षलाई सनसनीपूर्ण शीर्षकमा राख्ने प्रवृत्ति हो।

कसका अनुसार सबैभन्दा सम्भावितरु कुन भूगर्भीय सर्वेक्षण ? कुन स्याटेलाइट विश्लेषण ? कुन हिमनदीसम्बन्धी अनुसन्धान ? कुन सहकर्मी–समीक्षित मूल्याङ्कन ?कुन वैज्ञानिक टोलीले कारणात्मक सम्बन्ध स्थापित गरेको छ ?

यदि मुख्य प्रमाण अन्य सामाजिक सञ्जाल खाताहरूका आरोप दोहोर्‍याउने सामाजिक सञ्जाल पोस्टहरू मात्र हुन् भने ‘सबैभन्दा सम्भावित’ भन्ने वाक्यांश थप्दैमा अनुमान तथ्यमा परिवर्तन हुँदैन।

शीर्षक प्रयोगशाला होइन। दोहोर्‍याउनु प्रमाणीकरण होइन। शंका प्रमाण होइन। र वैज्ञानिक निश्चितता नभएको ठाउँमा ‘सबैभन्दा सम्भावित’ भन्ने शब्दलाई निश्चितता सिर्जना गर्ने भाषिक छोटो बाटोका रूपमा प्रयोग गर्न सकिँदैन।

 

पत्रकारितामा व्यावसायिक मापदण्ड हुनुको कारण यही हो—स्क्रिनमा देखिने हरेक दाबी सर्वसाधारणले स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणित गर्न सक्दैनन्।

शीर्षक प्रयोगशाला होइन। दोहोर्‍याउनु प्रमाणीकरण होइन। शंका प्रमाण होइन। र वैज्ञानिक निश्चितता नभएको ठाउँमा ‘सबैभन्दा सम्भावित’ भन्ने शब्दलाई निश्चितता सिर्जना गर्ने भाषिक छोटो बाटोका रूपमा प्रयोग गर्न सकिँदैन।

यसो गर्नु जनतालाई गम्भीर रूपमा भ्रमित गर्नु हो र व्यावसायिक पत्रकारिताको आधारभूत नैतिकताविपरीत हो।

पर्याप्त प्रमाणबिना यस्तो निष्कर्षलाई शीर्षकमा राख्न इच्छुक कुनै पनि सञ्चार संस्थाले आफ्नो व्यावसायिक मापदण्डबारे गम्भीर आत्मसमीक्षा गर्नुपर्छ।

मानवीय पीडालाई भूराजनीतिक हतियार नबनाऔँ

यसमा अझ महत्वपूर्ण अर्को विषय पनि छ। नेपाल–चीन सीमाका दुवैतर्फका मानिसहरू पीडित छन्। परिवारहरू आफ्ना बेपत्ता आफन्तको खबरको प्रतीक्षामा छन्। उद्धारकर्मीहरू गहिरो माटो र अस्थिर मलबेले ढाकिएका जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा प्रवेश गरिरहेका छन्। सडकहरू ध्वस्त भएका छन्। नदीहरू अझै खतरनाक छन्। पहाडी ढलानहरू अस्थिर छन्। पहिरोबाट बनेको तालले थप जोखिम निम्त्याइरहेको छ।

जब हरेक हिमपहिरो राजनीतिक षड्यन्त्र बन्छ, हरेक बाढीलाई अर्को देशको खराब नियतको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ र हरेक प्राकृतिक बाँधलाई ‘चिनियाँ बाँध’ भनिन्छ, तब विपद् रिपोर्टिङले सूचना दिन छोड्छ। त्यो पत्रकारिताको आवरणमा प्रचार बन्न पुग्छ।

 

 

सयौँ उद्धारकर्मीहरू थप वर्षा, पहिरो र आकस्मिक बाढीको सम्भावनाबीच समयसँग संघर्ष गरिरहेका छन्। यस्तो पृष्ठभूमिमा यो त्रासदीलाई चीन र नेपालबीच शत्रुता सिर्जना गर्ने अवसरका रूपमा प्रयोग गर्नु विशेष रूपमा चिन्ताजनक छ।

प्राकृतिक विपद् भूराजनीतिक द्वन्द्वका लागि सुविधाजनक कच्चा पदार्थ बन्नु हुँदैन।

जब हरेक हिमपहिरो राजनीतिक षड्यन्त्र बन्छ, हरेक बाढीलाई अर्को देशको खराब नियतको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ र हरेक प्राकृतिक बाँधलाई ‘चिनियाँ बाँध’ भनिन्छ, तब विपद् रिपोर्टिङले सूचना दिन छोड्छ। त्यो पत्रकारिताको आवरणमा प्रचार बन्न पुग्छ।

यसले पत्रकारिताको व्यावसायिकतालाई मात्र होइन, विपद्को समयमा सार्वजनिक सञ्चारलाई निर्देशित गर्नुपर्ने मानवीय भावनालाई समेत उल्लङ्घन गर्छ।

त्रासदीलाई राजनीतिक रूपमा कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भनेर सोध्नुअघि हामीले सोध्नुपर्ने प्रश्न हुन्स् बेपत्ता मानिसहरू कहाँ छन्रु उद्धार टोली उनीहरूसम्म कसरी पुग्न सक्छ ? वैज्ञानिक रूपमा विपद्को कारण के हो ? फेरि अर्को भत्काइ हुन सक्छ कि सक्दैन ? तलतिरका समुदायलाई कसरी सुरक्षित गर्न सकिन्छरु नेपाल र चीनले कुन सूचना आदानप्रदान गर्नुपर्छ ? भविष्यका सीमापार पूर्वसूचना प्रणालीलाई कसरी सुधार गर्न सकिन्छ ? यी नै महत्वपूर्ण प्रश्नहरू हुन्।

हिमालयलाई षड्यन्त्र होइन, सहकार्य चाहिन्छ

हिमालय विश्वकै सबैभन्दा जटिल र संवेदनशील उच्च हिमाली वातावरणमध्ये एक हो। हिमनदी, ठाडा उपत्यका, भूकम्प, तीव्र वर्षा, पहिरो, हिमपहिरो, हिमताल र तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेका नदी प्रणालीहरू राष्ट्रिय सीमापारि एकअर्कासँग अन्तरक्रिया गर्छन्। प्रकृतिले अध्यागमन जाँच चौकी चिन्दैन। हिमपहिरोले पासपोर्ट बोक्दैन। मलबेप्रवाहले भूराजनीति बुझ्दैन। बाढीको पानीले चिनियाँ र नेपाली भूभागबीच भेद गर्दैन।त्यसैले यस विपद्को सही प्रतिक्रिया सहकार्य हो।

वैज्ञानिकहरूले के भयो भन्ने विषयमा अनुसन्धान गर्नुपर्छ। उद्धारकर्मीहरूलाई आफ्नो काम गर्न दिनुपर्छ। पत्रकारहरूले आरोप लगाउनुअघि प्रमाणित गर्नुपर्छ। सरकारहरूले सूचना आदानप्रदान गर्नुपर्छ।

 

 

चीन र नेपाललाई अझ बलियो सीमापार विपद् निगरानी, जलसम्बन्धी सूचना आदानप्रदान, स्याटेलाइट तथा रिमोट सेन्सिङमा सहकार्य, भूगर्भीय जोखिम मूल्याङ्कन, आपत्कालीन सञ्चार संयन्त्र र समन्वित पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक छ।

वैज्ञानिकहरूले के भयो भन्ने विषयमा अनुसन्धान गर्नुपर्छ। उद्धारकर्मीहरूलाई आफ्नो काम गर्न दिनुपर्छ। पत्रकारहरूले आरोप लगाउनुअघि प्रमाणित गर्नुपर्छ। सरकारहरूले सूचना आदानप्रदान गर्नुपर्छ। र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले विपद् राहतलाई सहयोग गर्नुपर्छ, त्यसलाई राजनीतिकरण गर्नु हुँदैन। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, हामीले प्रकृतिसामु आफ्नो विनम्रता कायम राख्नुपर्छ। मानिसहरूले हिमाल वरिपरि षड्यन्त्र सिर्जना नगरे पनि हिमाल आफैँ पर्याप्त शक्तिशाली छन्।

अफवाहले एउटै बेपत्ता व्यक्तिको पनि उद्धार गर्न सक्दैन। सनसनीपूर्ण शीर्षकले पहिरोबाट बनेको प्राकृतिक ताललाई स्थिर बनाउन सक्दैन। भूराजनीतिक हेरफेरले अर्को मलबेप्रवाह रोक्न सक्दैन। र साझा त्रासदीलाई उपयोग गरेर चिनियाँ र नेपाली जनताबीच शंका सिर्जना गर्ने प्रयासले पुस्तौँदेखि हिमालय पार हुँदै आएको दुई देशका जनताबीचको मित्रतालाई नष्ट गर्न सक्दैन।

विपद्को सामना गर्दा आवश्यक कुरा औँला ठड्याउनु होइन, सहयोगी हात होस षड्यन्त्रको सिद्धान्त होइन, वैज्ञानिक अनुसन्धान होस राजनीतिक हेरफेर होइन, मानवीय जिम्मेवारी हो। प्रकृतिको सम्मान गरौँ। विज्ञानको सम्मान गरौँ। पीडितको सम्मान गरौँ। र मिलेर काम गरौँ।यही नै यो त्रासदीले हामी सबैसँग माग गरेको जिम्मेवारी हो।

(झान शुन चीनको युनिभर्सिटी अफ इलेक्ट्रोनिक साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी अफ चाइना अन्तर्गतको स्कुल अफ पब्लिक एडमिनिस्ट्रेसनका प्राध्यापक हुन्। उनी पत्रकारिता तथा सञ्चार विभागका प्रमुख पनि हुन्।)