वडादशैं, बालबालिकाको सुरक्षा र अभिभावकको दायित्व

–बाले विश्वकर्मा

दशै, नेपालको एक प्रमुख चाड हो । जुन बिशेष रुपमा हिन्दु धर्मावलम्वीहरुका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ । दशैको उत्सव बिशेषगरी नेपालमा मनाईन्छ, जहाँ यसको विजयको प्रतिकको रुपमा देवी दुर्गाको पूजा गरिन्छ । दशैंको समयमा समाजका सबै वर्गका मानिसहरु एकजुट भएर प्रेम र सद्धभावको वातावरणमा बस्छन् । यो चाडले बालबालिकामा सकारात्मक मूल्य र नैतिक शिक्षा पनि प्रदान गर्न सहयोग गर्दछ । उनीहरुको आदर्श, सहिष्णुता र सहकार्यताको महत्व बुझ्न पाउँछन् । यसरी दशै बालबालिकाको जीवनमा रमाईलो, शिक्षा र सामाजिक सद्धभावको महत्वपूर्ण अवसर हो । दशैको समयमा बालबालिकाले बिशेष आनन्दको अनुभव गर्छन । उनीहरुलाई यो चाड बिशेषगरि नयाँ कपडा, मिठाई र चाडको बिशेष खेलहरुको अवसर प्रदान गर्दछ । चाडको समय, परिवारका सवै सदस्य एकत्रित भएर पूजा, भजन र ताजगीको कार्यक्रमहरुमा सहभागी हुन्छन् । बालबालिकाले आफ्ना दाजुभाई र साथीहरुसंग रमाईलो गरिरहन्छन् । यस अवसरमा, उनीहरुले प्राय: ठुलावाडा, आफन्तजनहरुलाई दशैंको टिका जस्ता परम्परागत चिजहरुको अनुभव गर्न पाउछन् ।

बालबालिकाहरू नृत्य, गीत, र बिभिन्न चाडका परम्परागत खेलहरुमा सहभागी भइरहेका हुन्छन् । यसले उनीहरुको सामाजिक र भावनात्मक विकासमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्दछ । अर्कोतिर, दशैको समयमा चाडको बिशेष परिकार र मिठाईहरुको तयारी पनि हुन्छ । जसमा बालबालिकाले परिवारका अन्य सदस्हरुको साथमा रमाईलो गर्दै खाना पकाउने कार्यमा सहभागी हुन पाउँछन् ।

दशैले बालबालिकालाई संस्कार र परम्पराहरुको महत्व पनि सिकाउँछ । यस समयमा, परिवारका सदस्यहरुले पुराना परम्पराहरुको पालना गर्दै, एकअर्कासंग शुभकामना आदानप्रदान गर्छन । बिशेषगरी अभिभावक, जेष्ठ नागरिक र आफूभन्दा ठुला नातागोता पर्नेहरुलाई सन्तान लगायत सबैलाई उज्वल भविष्यको कामना गर्दै उनीहरुलाई टीका र जमरा लगाईदिन्छन् । यसका साथै दशैको अवसरमा बिभिन्न खेलकुद र साँस्कृतिक गतिबिधिहरु पनि आयोजना गरिन्छ । जसमा बालबालिकाहरु सक्रिय रुपमा भाग लिन्छन् । बालबालिकाहरू नृत्य, गीत, र बिभिन्न चाडका परम्परागत खेलहरुमा सहभागी भइरहेका हुन्छन् । यसले उनीहरुको सामाजिक र भावनात्मक विकासमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्दछ । अर्कोतिर, दशैको समयमा चाडको बिशेष परिकार र मिठाईहरुको तयारी पनि हुन्छ । जसमा बालबालिकाले परिवारका अन्य सदस्हरुको साथमा रमाईलो गर्दै खाना पकाउने कार्यमा सहभागी हुन पाउँछन् ।

दशै चाडले बालबालिकामा एकता, प्रेम र सद्धभावको भावना जागरुक पार्ने अवसर प्रदान गर्दछ । चाडले उनीहरुको आफ्नो संस्कृति र परम्पराप्रति गर्व महशुस गराउँछ । जसले भविश्यमा सकारात्मक नागरिक बन्नेमा मद्धत गर्दछ । यो चाड बास्तवमै बालबालिकाको जीवनमा मूल्यवान् क्षणहरुको निर्माण गर्दछ र उनीहरुको जीवनमा मिठास थप्ने एक अद्वितीय अवसर हो ।

दशैं र बालबालिकाको पढाईको निरन्तरता र उनीहरुको सुरक्षा : दशै तिहार जस्तो लामो चाडपर्वको समयमा बालबालिकाको पढाईमा निरन्तरता राख्नु र उनीहरको सुरक्षामा ध्यान दिनु महत्वपुर्ण हुन्छ । दशैको उत्साह र रमाईलोले गर्दा बालबालिकाको पठन पाठनमा अवरोध हुन सक्छ, जसले उनीहरुको शैक्षिक प्रगतिको गतिमा कमी ल्याउँछ । यसकालागि अभिभावकहरुले उनीहरुको एक नियमित दिनचर्या बनाउन प्रेरित गर्नुपर्छ । जसमा चाडवाडको रमाईलोसंगै पढाईलाई पनि प्राथमिकता दिईन्छ । गृहकार्य वा पाठ्यक्रमको पुनरावृत्ति गर्न समय निकाल्नु आवश्यक छ ताकी बालबालिकाको सिकाई निरन्तर होस् यसको लागि, शैक्षिक खेलहरु, मोवाईल एप्स र अडियो वुकको प्रयोग बालबालिकालाई पठनपाठमा ब्यस्त राख्न मद्धत गर्न सक्छ । शिक्षकहरुले दशैका लागि बिशेष पाठ्यक्रम तयार गरेरण्, भर्चअल कक्षाहरु संचालन गर्न सक्ने सम्भावनालाइ पनि उपयोग गर्न सकिन्छ ।

बालबालिकाको सुरक्षाको कुरामा, दशैको बेलामा बिशेष सतर्कता आवश्यक पर्छ, किनकि यो समय यात्राको लागि बढी ब्यस्त हुने गर्छ । परिवारसंग गाँउ वा अन्य स्थानमा जाने क्रममा बालबालिकालाई सडक नियम सिकाउन र यात्राको क्रममा सिट बेल्ट वा हेल्मेटको प्रयोग गराउनुपर्छ । पिङ खेल्ने जस्ता परम्परागत गतिबिधिहरुको समयमा बालबालिकाको सुरक्षामा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ र खेल्ने ठाँउ सुरक्षित छ कि छैन, यसको ख्याल गर्नुपर्छ । खानपानको मामिलामा पनि सन्तुलित र पोष्टिक भोजन खुवाउने तथा सरसफाईमा ध्यान दिनु आवश्यक छ, ताकी चाडवाडको उत्साहले स्वास्थ्यमा असर नगरोस् ।

दशैंको समयमा बालबालिकाको शारिरीक, मानसिक, र भावनात्मक स्वास्थ्लाई ध्यानमा राख्न पनि महत्वपूर्ण छ । यस चाडपर्वमा धेरैजसो बालबालिका आफ्नो नियमित शारिरीक गतिबिधिहरुवाट टाढा हुने गर्छन, जसले उनीहरुको स्वास्थमा प्रतिकुल प्रभाव पार्न सक्छ ।

चाडवाडाको रमाईलोसंगै बालबालिकालाई संस्कार र परम्पराको महत्व सिकाउनु पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । दशैंतिहार जस्ता पर्वहरुले बालबालिकालाई परम्परागत मूल्य र धार्मिक आस्थामा आधारित शिक्षामा रुची जगाउँछन् । परिवारको जिम्मेवारी, पाहुनाहरुको स्वागत र घरायसी काममा सहभागी गराएर उनीहरुलाई ब्यवहारिक शिक्षा प्रदान गर्न सकिन्छ । यसरी दशैको समयमा बालबालिकाको पठनपाठन र सुरक्षामा ध्यान दिँदा, उनीहरुलाई एक सुरक्षित र शिक्षाप्रद चाडवाड मनाउन सघाउ पुग्छ ।

दशैंको समयमा बालबालिकाको शारिरीक, मानसिक, र भावनात्मक स्वास्थ्लाई ध्यानमा राख्न पनि महत्वपूर्ण छ । यस चाडपर्वमा धेरैजसो बालबालिका आफ्नो नियमित शारिरीक गतिबिधिहरुवाट टाढा हुने गर्छन, जसले उनीहरुको स्वास्थमा प्रतिकुल प्रभाव पार्न सक्छ । यस अवस्थामा, परिवारसंग समय बिताउने बाहेक घरमा रमाईले खेलहरु खेल्न, दौडधुप वा हल्का ब्यायाम गर्न प्रोत्साहन गर्नु स्वास्थ्यको लागि फाईदाजनक हुन्छ । दशैजस्तो धार्मिक पर्वमा पारिवारिक मूल्य र स्नेहको महत्व बालबालिकालाई बुझाउन पनि उतिकै जरुरी हुन्छ । दशैमा टीका थाप्न, जेष्ठ नागरिकको आर्शीवाद लिन, र पारिवारिक जमघटको महत्व बुझाउँदै, बालबालिकालाई परिवारप्रतिको जिम्मेवारी र प्रेमको भावनामा जोडिन सघाउनु आवश्यक छ । यो समयमा उनीहरुलाई घरका अन्य सदस्यहरुसंग खुला र सशक्त सम्वन्ध बनाउने अवसर दिन सकिन्छ, जसले उनीहरुको सामाजिक संजाल र भावनात्मक स्वास्थ्यलाई मजवुद बनाउँछ ।

यसैगरी, दशैको समयमा बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि ध्यान दिनु पर्दछ । चाडपर्वको धेरैजसो ब्यस्तता, सामाजिक जमघट, र यात्राहरुले कहिलेकाहीँ बालबालिकालाई थकान वा मानसिक तनाव हुन सक्छ । अभिभावकले बालबालिकाको मनोभावनालाई बुझ्न आवश्यक छ र चाडवाडको गतिबिधिहरुमा उनीहरुको रुचीलाई मध्यनजर राख्नुपर्छ । रमाईलो र आरामको सन्तुल नकायम गर्दैै, बालबालिकालाई चाडवाडको हरेक पलमा सहभागी गराउने तर उनीहरुको मनोबृत्तिमा दवाव नपर्ने वातावरण तयार गर्नु उचित हुन्छ ।

अभिभावक र शिक्षकहरुको सक्रिय सहभागीताले बालबालिकाको समग्र विकासमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ र दशै जस्तो पर्वले उनीहरुको जीवनमा नवीन शिक्षा, रमाईलो र स्वास्थ्यको देश पुर्याउन सक्छ । यो चाड नेपालको सवैभन्दा ठुलो चाडहरुमध्येको एक भएकाले यसले धार्मिक र साँस्कृति महत्वको साथै बालबालिकाको शिक्षामा पनि बिशेष भूमिका खेल्दछ ।

यसरी, दशै जस्तो लामो चाडपर्वमा बालबालिकाको शारिरीक, मानसिक, र भावनात्मक आवश्यकता बुझेर शिक्षा, सुरक्षा र संस्कारको सन्तुलन राख्दा उनीहरुले चाडवाडलाई सम्पूर्ण रुपमा अनुभव गर्न पाउनेछन् । अभिभावक र शिक्षकहरुको सक्रिय सहभागीताले बालबालिकाको समग्र विकासमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ र दशै जस्तो पर्वले उनीहरुको जीवनमा नवीन शिक्षा, रमाईलो र स्वास्थ्यको देश पुर्याउन सक्छ । यो चाड नेपालको सवैभन्दा ठुलो चाडहरुमध्येको एक भएकाले यसले धार्मिक र साँस्कृति महत्वको साथै बालबालिकाको शिक्षामा पनि बिशेष भूमिका खेल्दछ । यद्यपी दशैको समयमा उत्सव र रमाईलोको माहोल हुन्छ, तर यस समयमा ब्यस्तता र चहलपहकाबीच पनि बालबालिकाको पढाईको निरन्तरता महत्वपूर्ण हून्छ । यस समयमा बिद्यालयहरु प्राय ः केही हप्ताको लागि बन्द हुन्छन्, जसले गर्दा बालबालिकाको अध्ययनको रुपमा छुट्टी पाउँछन् । तर यो पनि महत्वपुर्ण छ कि उनीहरुले आफ्नो पाठ्यक्रम र अध्ययनलाई निरन्तरता दिन ध्यान दिनुपर्छ ।

दशैको समयमा, परिवारका सदस्यहरु बिशेषगरी दिदीवहिनी र भाईहरुले चाडको अवसरमा एकअर्कासंग भेटघाट गर्न र शुभकामना आदानप्रदान गर्न मन पराउँछन् । यस समयमा परिवारका सदस्हरुले पढाईको महत्ववारे चर्चा गर्न सक्छन्, जसले बालबालिकामा अध्ययनको महत्व बुझ्नमा मद्धत गर्दछ । परिवारले बिद्या र ज्ञानको महत्वको कुरा गर्दै, चाडको समयमा पनि अध्ययन गर्नका लागि समय निकाल्न प्रेरित गर्न सक्छन् ।

दशै जस्तो लामो र बिशेष चाडवाडको समयमा बालबालिकाको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न अभिभावकहरुको भूमिका अत्यन्त महत्वपुर्ण हुन्छ । बालबालिकाको शारिरीक,मानसिक र भावनात्मक सुरक्षाको लागि अभिभावकहरुले सचेत र जिम्मेवार बन्नुपर्छ । दशैमा धेरैजसो परिवारहरु गाउँ वा अन्य ठाँउमा जान्छन् । यस क्रममा बालबालिकालाई सुरक्षित तरिकाले यात्रा गर्न सीट वेल्ट, हेल्मेट, र अन्य सुरक्षाका मापदण्ड प्रयोग गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ । चाडपर्वमा सडक दुर्घटनाको जोखीम बढी हुने भएकाले बालबालिकालाई सडक सुरक्षा नियमहरु बुझाउन र पालन गर्न सिकाउनुपर्छ । भिडभाड भएका ठाँउमा उनीहरुको गतिबिधि र सुरक्षामाबिशेष ध्यानदिनु आवश्यक छ । यस समयमा बालबालिकाको सुरक्षा सुनिश्चीत गर्न अभिभावकहरुले बिशेष रुपमा सावधानी अपनाउनुपर्छ ।

दशैको समयमा मिठाई, तारेको खाना वा मसालेदार परिकारहरुको अत्यधिक सेवन हुन्छ । यी परिकारहरुले बालबालिकाको स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । खनपानमा नियन्त्रण राख्न अभिभावकहरुले सन्तुलित भोजन र पौष्टिक आहार खुवाउनुपर्छ । अत्यधिक तारेको वा चिल्लो खानाले बालबालिकको पेटमा समस्या ल्याउन सक्छ ।

यस अवधीमा अर्को महत्वपूर्ण भनेको खानपानका सावधानी हो । दशैको समयमा मिठाई, तारेको खाना वा मसालेदार परिकारहरुको अत्यधिक सेवन हुन्छ । यी परिकारहरुले बालबालिकाको स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । खनपानमा नियन्त्रण राख्न अभिभावकहरुले सन्तुलित भोजन र पौष्टिक आहार खुवाउनुपर्छ । अत्यधिक तारेको वा चिल्लो खानाले बालबालिकको पेटमा समस्या ल्याउन सक्छ । त्यसैले उनीहरुलाई सन्तुलित मात्रामा मिठाई, फलफुल र अन्य पौष्टिक परिकार खुवाउने बानी बसाल्नुपर्छ । सरसफाईमा ध्यान दिनपनि उतिकै जरुरी हुन्छ । खानपानको वेला बालबालिकाले हात धोएर खानु, खानेकुराहरु ढाकेर राख्नु र अस्वस्थकर परिकारहरुवाट टाढा रहनु महत्वपूर्ण छ । यसरी, खानपानको क्रममा उनीहरुको स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राखेर सुरक्षाको ध्यानदिन सकिन्छ ।

मानसिक र भावनात्मक सुरक्षा : दशैको चाडवाडमा सामाजिक जमभट र पारिवारीक भेटघाट बढने गर्छ । यसक्रममा बालबालिकाहरु कहिलेकाहीँ थकान वा तनावको अनुभव गर्न सक्छन् । अभिभावकहरुले बालबालिकाको मनोभावनामा ध्यानदिएर उनीहरुको भावनात्मक स्वास्थ्यलाई सुरक्षित राख्नुपर्छ । चाडवाडको रमाईलो र कामकाजले गर्दा उनीहरुलाई धेरै थकाउने काम वा जिम्मेवारी नदिने, र उनीहरुलाई समय समयमा आराम दिन प्रेरित गर्नुपर्छ । सामाजिक जमघटमा बालबालिकालाई सकारातमक वातावरण दिनु आवश्यक हुन्छ । परिवारभित्र वा बाहिर उनीहरुको मनोवल कमजोर पार्ने गतिबिधि वा संवादवाट बच्नुपर्छ । यदी कुनै परिवारिक झगडा वा असहमति हुन्छ भने बालबालीकालाई त्यो अवस्थावाट टाढा राख्नुपर्छ ताकी उनीहरुको मानसिक स्वास्थ्यमा नकारातमक असर नपरोस् । दशैमा धेरैजसो घरमा बलिप्रथाको पनि चलन हुन्छ, जसले बालबालिकामा नकारात्मक मानसिक प्रभाव पार्न सक्छ । यदी यस्तो गतिबिधि भईरहेको छ भने अभिभावकहरुले बालबालिकालाई यसप्रतिको संवेदनशिलता बुझाउन र उनीहरुको भावनात्मक प्रतिक्रिया ब्यवस्थापन गर्न ध्यान दिनुपर्छ ।

अनलाईन सुरक्षामा ध्यान : दशैको लामो बिदामाबालबालिकाहरुले धेरैजसो समय अनलाईन वा मोवाईल गेम खेल्न बिताउन सक्छन् । अनलाईन प्लेटफर्ममा बालबालिकाको गतिबिधिमा नजर राख्नुपर्छ । अनलाईन खतराहरु, साइवर बुलिङ वा अनुचित सामाग्रीवाट बालबालिकालाई जोगाउन अभिभावकहरुले कन्ट्रोल सेटअप गर्नुपर्छ र उनीहरुलाई अनलाईन सुरक्षा मापदण्ड सिकाउनुपर्छ । दशैको समयमा बालबालिकाको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न अभिभावहरुले हरेर पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ । शारिरीक, मानसिक र भावनात्मक सुरक्षाका साथै खानपान, खेलकुद, र संस्कारसंग सम्वन्धित सुरक्षा ब्यवस्थामा अभिभावको भुमिका अपरिकार्य छ । यात्रा, खेलकुद, खानपान र सामाजिक गतिबिधिहरुमा बिशेष सावधानी अपनाएर उनीहरुलाई एक सुरक्षित, स्वस्थ र रमाईलो दशै अनुभव गराउन सकिन्छ । अभिभावकको सचेतता र जिम्मेवारीले बालबालिकाको समग्र बिकासमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ ।